١. زمخشرى: «مى توان گفت جز مواردى كه زمخشرى عقايد معتزليانه خود را صريح بيان كرده، همه موارد لطيف آن تفسير را، چه در صرف و نحو و معانى و بيان و چه در حديث و كلام، اقتباس كرده و بسط داده و در تفسير خود گنجانده است و غالباً نيز به آنها اشاره كرده؛ هر چند كه همه اقتباسات خود را به تعيين ياد نكرده است». [١] ٢. ابومسلم بحر اصفهانى كه وى نيز از مفسران معتزلى است. ٣. قفال مروزى.

فصل دوم: افتراقات دو تفسير

اين فصل را كه مربوط به بررسى افتراقات دو تفسير است با عنوان امتيازات هر يك از دو تفسير پى مى گيريم، تا ضمن بيان تفاوتهاى دو تفسير، مزاياى هر كدام را بر ديگرى روشن ساخته باشيم. قبل از ذكر امتيازات، لازم است به دو نكته در بيان اختلافات اين دو تفسير اشاره كنيم كه عبارت اند از:

١. به نگارش درآمدن اين دو تفسير به دو زبان متفاوت

فخر رازى تفسير خود را به زبان عربى نوشته در حالى كه ابوالفتوح رازى، با وجود توانايى نوشتن اين تفسير به زبان عربى، آن را بنا به درخواست عده اى و به جهت فايده رساندن به عموم، به زبان فارسى نگاشت. [٢]

[١] پژوهشى در تفسير شيعه و تفسيرنويسان آن مكتب، ص ٢٠٦.[٢] گزينه روض الجنان، پيشگفتار.[٣] ترجمه مفاتيح الغيب، مقدمه ج ٦.[٤] البته برخى عقيده دارند كه ابوالفتوح دو تفسير نوشته است: يكى به زبان فارسى و ديگرى به عربى، و به اين قول ابوالفتوح در مقدمه تفسيرش استناد مى كنند كه مى نويسد: «پس چون جماعتى از دوستان و بزرگان اقتراح كردند كه در اين باب جمعى بايد كردن... واجب ديدم اجابت كردن ايشان و وعده دادن به دو تفسير يكى به پارسى و يكى به تازى، جز اينكه پارسى مقدم شد بر تازى، براى آنكه طالبان اين بيشتر بودند و فايده هر كس به او عام تر بود». اما به نظر مى رسد كه او موفق به اين كار نشده است و شاگردانش (منتجب الدين و ابن شهر آشوب) نيز هيچ اشاره اى به آن نكرده اند.