التبيان شيخ طوسى (م ٤٦٠ق) بهره برده و نزد وى شاگردى كرده است، ولى ظاهراً از كار طبرسى صاحب مجمع البيان بى اطلاع بوده است. [١] محدث نورى در فايده سوم از خاتمه المستدرك بر عكس اظهار داشته كه «هر كس در مجمع البيان طبرسى به تأمل بنگرد، در مى يابد كه اين كتاب تلخيصى از ابوالفتوح بيش نيست». [٢] تأثير تفسير وى بر جلاء الاذهان (= تفسير گازر) به حدى است كه آن را خلاصه تفسير ابوالفتوح شمرده اند. [٣] نگارنده در اين نوشتار بر آن است كه اولاً، موضع گيرى ابوالفتوح رازى را در قبال روايات اسرائيلى كه عمدتاً از طرق عامه نقل شده، مشخص سازد. ثانياً، ميزان اثرپذيرى وى را از جامع البيان طبرى در زمينه داستانهاى اساطيرى قرآن به ويژه اسرائيليات بررسى نمايد.

١. اثرپذيرى ابوالفتوح از منابع عامه به ويژه تفسير طبرى

برخى از محققان تصريح كرده اند كه ابوالفتوح رازى، متأثر از منابع تفسيرى و حديثى عامه، به ويژه طبرى، بوده است. [٤] و برخى نيز در اين خصوص، جانب احتياط را گرفته اند. [٥] استاد محمدجعفر ياحقى در اين باره مى نويسد: «طبرى را پدر تاريخ گفته اند و به حق مى توان وى را پدر تفسير هم به شمار آورد. به دليل همين دو امتياز طبرى مى تواند يكى از منابع عمده و طرف توجه ابوالفتوح باشد، كه هست. راست است كه در تفسير طبرى و بالنتيجه در ابوالفتوح هم ممكن

[١] دانشنامه قرآن و قرآن پژوهى، ج ١، ص ٦٦١؛ دايرة المعارف بزرگ اسلامى، ج ٦، ص ١١٢.[٢] تعليقات النقض، ج ١، ص ١٥٣، به نقل از روض الجنان، ج ١، ص ٦٣.[٣] تفسير گازر، مقدمه محدث ارموى؛ دايرة المعارف بزرگ اسلامى، ج ٦، ص ١١٤.[٤] قرآن پژوهى، ص ١٨٩؛ يادنامه طبرى، ص ٣٢٢.[٥] دانشنامه قرآن، ج ١، ص ٦٦١ ـ ٦٦٢.