مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ٢٣٤
بدين شرح است: «لفظ خبر است و معنى دعا؛ چنان كه گفت: «قُتِلَ الاْءِنْسانُ ما أَكْفَرَهُ»». [١] ١١. اطلاق مجازى. شيخ ابوالفتوح رازى ذيل آيه «فَلَمّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ...» [٢] مى نويسد: «مجاهد گفت: آن اعتقاد جهل بود كه ايشان كرده بودند كه ما به از ايشان ايم و ما به از ايشان دانيم و ما را بعث و نشور و حساب و عقاب نخواهد بودن. و اعتقاد كردند كه اين اعتقاد علم است. آن گه آن را بر سبيل مجاز علم خواند؛ چنان كه گفت: «حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ...» [٣] ، أى شبهتهم، و قوله «ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ»، [٤] أى عند نفسك و فى اعتقادك». [٥] ١٢. وجوه واژه هَل. عبارت شيخ ابوالفتوح رازى ذيل آيه «هَلْ جَزاءُ الاْءِحْسانِ إِلاَّ الاْءِحْسانُ» [٦] به اين شرح است: «جزاى احسان جز احسان نباشد. گفتند: هل در كلام عرب بر چهار وجه آمد: يكى به معنى قد، نحو قوله: «هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ الْغاشِيَةِ» [٧] و «هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ...» [٨] و «وَ هَلْ أَتاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ...» [٩] . دوم به معنى استفهام است؛ چنان كه «... فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا...» [١٠] سيم به معنى امر، نحو قوله: «فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ»، [١١] أى انتهوا. و چهارم به معنى نفى؛ چنان كه در اين آيت هست، فى قوله: «... فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ»، [١٢] أى ما على الرسل». [١٣]
[١] عبس (٨٠): آيه ١٧. روض الجنان، ج ١٨، ص ٩٤.[٢] غافر (٤٠): آيه ٨٣.[٣] شورا (٤٢): آيه ١٦.[٤] دخان (٤٤): آيه ٤٩.[٥] روض الجنان، ج ١٧، ص ٥٢.[٦] الرحمن (٥٥): آيه ٦٠.[٧] غاشيه (٨): آيه ١.[٨] ذاريات (٥١): آيه ٢٤.[٩] ص (٣٨): آيه ٢١.[١٠] اعراف (٧): آيه ٤٤.[١١] مائده (٥): آيه ٩١.[١٢] نحل (١٦): ٣٥.[١٣] روض الجنان، ج ١٨، ص ٢٧٦ ـ ٢٧٧.