مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ١٩٧
تلخيص و تلفيق
حدود دويست سال پس از تأليف تفسير ابوالفتوح رازى، جُرجانى و سيد گازر تفسيرى را نگاشتند كه به تفسير گازر يا جلاء الأذهان و جَلاء الأحزان معروف شد و خلاصه و فشرده اى از تفسير روض الجنان و روح الجنان است. پژوهشگر پرتلاش و خوش نيّت مرحوم دكتر محدث ارموى نخستين كسى است كه به تشابه ميان اين دو كتاب اشاره كرده است. وى در شگفت است كه چرا مؤلفان در هيچ جاى كتاب اشاره اى به ابوالفتوح و تفسير او ننموده اند و گويى چنين وانمود كرده اند كه خود آن را پديد آورده اند! با اين همه، مرحوم محدث با حُسن نيّت و پاكدلى، موضوع را به نيكى حمل كرده و هنر جرجانى و سيد گازر را در تلخيص ستوده است و با بيانى كه نمودار خُلق و خوى خاص آن دانشمند فقيد است، معاذيرى براى تبرئه آنان آورده است. وى خاطرنشان مى نمايد اگر چه تفسير گازر خلاصه اى از تفسير ابوالفتوح رازى است، امّا زحمت تلفيق به وضوح در آن قابل ملاحظه و مشاهده است كه كمتر از رنج تحقيق نمى باشد. شادروان سيد جلال الدين حُسينى اُرموى محدث كه اين اثر را در يازده جلد، با مقدمه اى ممتّع، فهارس، توضيحات و حواشى سودمند در سال ١٣٣٨ش به طبع رسانده است، در خصوص شيوه نگارش تفسير و پيروى نويسندگان از تفسير ابوالفتوح رازى نوشته است. «تفسير حاضر از آغاز تا انجام بدون هيچ مبالغه و اغراق به قول معروف از باى بسمله تا تاى تمت به استثناى خطبه و سبب تأليف، كه ناچار بايد مغاير باشد، از تفسير روض الجنان مأخوذ است؛ به اين معنا كه مؤلفين تفسير ابوالفتوح را اساس، اصل، مأخذ و مبنا و مورد استفاده براى تفسير خويش گردانيده و مسير خود را در تفسير آيات و نقل مطالب لغوى، ادبى، رجالى، تاريخى و به عبارت جامع در همه