مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ١٠٤

ـ در بيان معانى «دين» هر دو تفسير، پنج معنا را ذكر مى كنند و حتى شواهد شعرى آنها نيز يكسان مى باشد. [١] ـ در تبيان درباره «ايّاك» و بيان نظريه بصريون در مورد «كاف» ايّاك، بحثى مطرح شده و ابوالفتوح عين همين بحث را در تفسير خود آورده است [٢] ؛ امّا در ادامه، ابوالفتوح به اين بحث مى پردازد كه اصل «ايّا» چه بوده است. [٣] در بحثهاى صرفى و ادبى، اين احتمال وجود دارد كه ابوالفتوح بحث را مستقيماً از كتب اصلى (كتب ادبيات عرب) گرفته باشد؛ امّا در بسيارى از موارد آن قدر عبارات و شواهد دو تفسير به هم نزديك است كه احتمال بهره بردن ابوالفتوح از تبيان تقويت مى شود. ـ قرائت «نونِ نعبد» به صورت مفتوح و مكسور در هر دو تفسير مطرح شده است. [٤] ـ شيخ طوسى «عبادت» را تعريف مى كند به: «العبادة ضَرب من الشكر مع ضرب من الخضوع و لا تستحقّ الاّ بأصول النعم...» [٥] ؛ اما ابوالفتوح «عبادت» را به گونه اى ديگر معنا مى كند: «امّا عبادة، سياسة النفس على حمل المشاقّ في الطاعة باشد». [٦] از عدم تشابه اين دو معنا در مورد «عبادت» و موارد ديگرى از عدم تشابه معانى واژه ها در دو تفسير، مى توان اين مطلب را استنتاج كرد كه ابوالفتوح در بسيارى موارد در تبيين واژه ها متأثر از تبيان است و در برخى موارد متأثر نيست و نظر استقلالى خود را بيان مى كند.