متوسّطات مانند: ذخيره ثابت بن قرّه و منصورى محمّد بن زكريا[١] و بعضى مصنّفات شيخ ابو على و در اين زمان كتاب موجز علاء الدين بن ابى الحزم القرشى معمول است. و از مطوّلات مانند: ستّ عشر جالينوس و حاوى كبير محمّد بن زكريا رازى و كامل الصناعه ابو العبّاس‌[٢] و كتاب مئة ابى سهل مسيحى‌[٣] و كتاب قانون‌[٤] مؤلّف [١٧٠ آ] شيخ رئيس ابى على. و كتاب قانون از همه اتمّ و اعظم است و بر جميع آنچه طبيب را لازم است مشتمل است، و جميع متأخّران تبعيّت اين كتاب نموده‌اند و چنانكه علّامه شيرازى‌[٥] ذكر نموده اين كتاب نهايات انظار متقدّمان و غايات افكار متأخّران است و ديگران مبالغات بسيار در مدح اين كتاب كرده‌اند و بعضى در مبالغه از حدّ تجاوز نموده‌اند. پس، اولى آن است كه طبيب اهتمام تمام در معرفت اين كتاب داشته باشد و بحث و تفتيش از مواضع اشكالات مى‌نموده باشد و مراجعت به شروح، سيّما شرح علّامه و شرح قرشى مى‌نموده باشد، و اكثر قواعد كلّيّه او را محفوظ باشد و در قواعد جزيّيه اگر محفوظ نباشد، رجوع به كتاب مى‌كرده باشد و با علم تجربه جمع داشته باشد و ثقه و معتمد باشد. و اولى آن است كه طبيب مذهب حقّ داشته باشد و به اصلاح و تقوا موصوف باشد و در معالجات استعانت‌

[١] - رازى اين كتاب را به منصور بن اسحاق، والى رى، هديه كرد و نام او را بر كتاب نهاد. دائرة المعارف الاسلاميه، ج ٩، ص ٤٥٢.

[٢] - كامل الصّناعه كه طب ملكى، هم خوانده مى‌شود توسّط على بن عباس اهوازى مجوسى به نام ملك ديلمى عضد الدوله نگاشته شده است و يك دائرة المعارف طبّى به‌شمار مى‌رود و نزديك پنج قرن مرجع مهمّ طب در مدارس اروپا بود. كارنامه اسلام، ص ٥٣؛ تاريخ العلوم عند العرب، صص ٢٨١ و ٢٨٢.

[٣] - طبيب فاضلى كه عالم به علوم اوايل بوده و در خراسان مشهور و معروف بوده است. كنّاش او موسوم به صد مقاله يا مئه از جمله تأليفات اوست. قفطى، ص ٥٤٩.

[٤] - عظيمترين اثر علمى در طبّ اسلامى كه نويسنده اقوال اطباى يونانى، هندى و ايرانى را در انواع معالجات بيان مى‌دارد و از تجارب شخصى هم موادّ بسيار به آن مجموعه مى‌افزايد. ترجمه لاتينى قانون ابن سينا در مدّتى مديدتر و طولانيتر از هر كتاب ديگر به منزله انجيل مقدس براى پزشكان اروپايى تلقّى مى‌شد. كارنامه اسلام، ص ٥٤.

[٥] - قطب الدين شيرازى، متولد ٦٣٤ و متوفى ٧١٠ ق.، برجسته‌ترين شاگرد خواجه نصير الدين طوسى و بزرگترين شارح آثار طبّى ابن سيناست. شرح او بر قانون از پرخواننده‌ترين شرحها بوده است. علم و تمدّن در اسلام، صص ٤٢ و ٤٣.