ملك و ملّت، مشاورت ايشان را دخل ندهد، چه در خبر است كه: «شاوروهنّ و خالفوهنّ، فانّ فى خلافهنّ البركة.»[١] يعنى: «با ايشان مشاورت كنيد تا دلهاى ايشان به آن خوش گردد و مخالفت رأى ايشان كنيد كه بركت در خلاف رأى ايشان است». و بالجمله نسبت به‌[٢] ايشان طريقه عدالت و اعتدال در همه باب منظور دارد.

از حضرت رسول صلّى اللّه عليه و اله منقول است كه، «مثل زن، مثل ضلع معوّج است. اگر چنان گذاشتى، از آن منتفع مى‌شوى و اگر آن را راست كنى، شكسته مى‌شود.» و از حضرت امام زين العابدين ٧ منقول است كه فرموده، «حقّ زوجه آن است كه بدانى كه خداى عز و جلّ او را آرام و انس تو ساخته. پس، بدانى كه آن نعمتى است از جانب خداى عز و جلّ بر تو. پس، گرامى دارى و رفق كنى با او، اگرچه حقّ تو بر او واجب‌تر است. به درستى كه او راست بر تو آنكه رحم كنى او را، به جهت آنكه او اسير تو است و اطعام او كنى و پوشش دهى؛ و هرگاه نادانى كند، از او عفو كنى.»

و خداى عز و جلّ در قرآن مجيد فرموده: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ ناراً[٣].

يعنى: «اى آن كسانى كه ايمان آورده‌ايد! نگاه داريد نفسهاى خود و اهل خود را از عذاب آتش». پس، بر هر مؤمن لازم است كه به زنان خود دين حقّ تعليم نمايد و ايشان را از عذاب و عقاب اخروى تحذير فرمايد، و از خطر تساهل در رعايت حقوق بندگى حقّ و عقوبت مخالفت آگاه كند و آداب فرايض و سنن و احكام طهارات و امثال آن تعليم نمايد و در اين امور مساهله و مداهنه ننمايد.

امّا حقوق عبيد بغايت عظيم است. نقل است كه آخرين وصيّتى كه حضرت رسول صلّى اللّه عليه و اله به‌جا آورد اين بود كه: «الصّلوة و ما ملكت ايمانكم»[٤]. يعنى: «نماز را به‌پاى داريد و بندگان خود را نيكو داريد.» و حضرت رسول صلّى اللّه عليه و اله فرموده كه، «بترسيد از خداى عز و جلّ در حقّ آن كسانى كه در ملك و تصرّف شمايند. يعنى، ايشان را نيكو داريد؛ بخورانيد ايشان را از آنچه شما مى‌خوريد، و بپوشانيد ايشان را از آنچه شما مى‌پوشيد. و

[١] - بحار الانوار، ج ٧٧، ص ١٦٥.

[٢] - اصل:« با» اينجا براساس نسخه مر نقل شد.

[٣] - تحريم: ٦.

[٤] - اللّه اللّه فى الصلاة و ما ملكت ايمانكم. بحار الانوار، ج ٧٨، ص ١٤٧.