گفت كه، خ آنچه در خزانه است در اين ساعت به او ده. خ مرا با خود برد. در خزانه هشتاد هزار درهم بود؛ به من داد، چون آن را بديدم، از فرح و خوشحالى مالك نفس خود نتوانستم بود. حاجب زود مرا نزد او برگردانيد، و گفت: خ آنچه به تو رسيد كفايت به حاجت تو مى‌كند؟ خ گفتم: خ آرى، ايّها الامير! و زياده‌تر هست. خ گفت: خ حمد مر خدا را بر آنكه حاجت تو برآمد و ثمره درخت مشورت چيدى و تصديق گمان مشيرت كه به ما اشاره كرده بود حاصل شد. خ» [١٩٦ ب‌][١]

و ببايد دانست كه در طريق مشاورت بعضى شروط معتبر است:

يكى آنكه در هر كار با اهل وقوف آن كار مشورت نمايند. مثلا اگر مشاورت در امور حرب و صلح و سرانجام لشكر باشد، بايد كه مستشار كسى باشد كه بر قواعد و قوانين حروب اطّلاع داشته باشد، و كميت و كيفيت لشكر خود و لشكر بيگانه را داند و جميع آنچه در قوّه لشكر دخل دارد، مثل [١٩٧ آ] كثرت و شجاعت و اتّفاق‌رأى. و محبّت و جانفشانى ايشان را نسبت به پادشاه خود و رأى و تدبير و وقوف ايشان را در حرب بداند و نظر بر كمين و مددى كه از طرفين تواند رسيد داشته باشد، و نظر بر امرى كه باعث بر حرب و مقاتله است بنمايد و فايده و منفعت و حاصل و نتيجه مقاتله را بداند، چه بسيار باشد كه به چشم خطر قتال باعث اتضاع‌[٢] قدر باشد. و بسيار باشد كه خشم فروخوردن كم‌آفت‌تر باشد، چه بسيار كظم غيظ باشد كه آفت عظيمى را كفايت كند، و بسيار حدّتى باشد كه جلب ندامتها كند. و بسيار باشد كه قضيّه‌اى را دوايى ديگر بغير از مقاتله باشد كه معالجه به آن اسهل و احسن باشد.

و بايد كه مستشار صاحب رأى و عقل صحيح باشد و روزگار ديده و محنت كشيده و تجارب ايّام تحصيل كرده باشد، و اگر به سمت فضل و دانش و معرفت علوم و حكم متّصف باشد، فرد اكمل خواهد بود. از كلمات شريفه حضرت امير المؤمنين است- صلوات اللّه عليه- كه، «حقّ على العاقل ان يضيف الى رأيه رأى العقلاء، و يضمّ الى علمه علوم الحكماء.» يعنى: «لازم و ثابت است بر عاقل كه اضافه كند به رأى خود رأى‌

[١] - براساس ارجاع نويسنده، نوشته از صفحه ١٩٦ ب ادامه مى‌يابد.

[٢] - خوارى و پستى.