روضة الأنوار عباسى (در اخلاق و شيوه كشوردارى) - محقق سبزوارى - الصفحة ٥٧١ - فصل اول در تدبير ترتيب و تربيت ملوك متعلقان و مخصوصان و ملازمان را على الاطلاق، خواه از طبقه اهل قلم باشند و خواه از طبقات ديگر

مازندران و طبرستان دارد و آذربايجان و ارمن‌[١] و ارّان‌[٢] دارد و از شام تا در انطاكيه‌[٣] و بيت المقدس دارد. بنده خواستى كه جاى اين به چهارصد هزار كس هفتصد هزار مرد داشتى، از بهر آنكه چون مرد بيش بودى غزنين و سند خداوند را بودى و همه تركستان و چين و ماچين نيز داشتى و يمن و حبشه و بربر و نوبه نيز داشتى و مغرب و شام و اندلس تا قيروان مغرب نيز داشتى و همه روم در طاعت بودى، از جهت آنكه هر پادشاهى را كه لشكر بيشتر ولايت بيشتر باشد و هركه را لشكر كمتر ولايتش كمتر. هرگاه از لشكر بكاهد، از ولايت كاسته شود و چون در لشكر افزايد، در ولايت افزوده شود. ديگر معلوم رأى عالى باشد كه چون از چهارصد هزار مرد هفتاد هزار مرد بدارند، سيصد و سى هزار مرد را نام از ديوان بيرون كنند به همه حالى سيصد و سى هزار مرد بيش از هفتاد هزار باشند. اين سيصد و سى هزار مرد شمشيرزن، چون از اين دولت اميد برند پادشاهى به دست آورند يا كسى را بر خود امير سازند، چندان كار پيش آيد كه خزانه‌هاى چندين ساله همه در سر آن رود. و گاه باشد كه آن كار به صلاح آيد و گاه باشد كه به صلاح نيايد.

مملكت را به مردان سپاهى نگاه توان داشت و سپاهيان را به زر. هركه ملك را گويد: خ زر را بگير و مردان كار را بگذار خ او به حقيقت دشمن ملك باشد و فساد ملك جويد كه اين مالها از مردان و سپاهيان به‌دست آمده است. سخن آن‌كس نبايد[٤] شنيد.

[١] - مراد سرزمين ارمينيه يا ارمنيه است كه خود به دو قسمت صغرى و كبرى تقسيم مى‌شود. ارمنيه صغرى يا ارمنستان صغير از سيسيه تا نواحى كوهستانى كه از رود سيحان و جيحان مشروب مى‌شد را شامل بود و از سمت جنوب تا بحر الرّوم مى‌رسيد. ظهور سلجوقيان در فلات آسياى صغير مقارن شد با تشكيل دولت ارمنستان صغير مسيحى در بلاد طوروس و اندكى پس از سال ٤٧٣ ق. روپن، مؤسس آن دولت، شهر سيس يا سيسيه را پايتخت كشور خود قرار داد. دولت ارمنستان صغير تا سال ٧٤٣ ق. پايدار ماند. ارمنيه كبرى داراى دو قسمت داخلى و خارجى بود و اگرچه اكثر اهالى آن عيسوى بودند، از زمان قديم تحت حكومت مسلمين قرار گرفته بود.

كرسى اين ايالت شهر دبيل بود كه در شمال آرارات قرار داشت. نك: لسترنج، صص ١٤٩ و ١٩٦.

[٢] - ناحيه‌اى در مجاورت آذربايجان كه رود ارس ميان آن قرار دارد. شهرهاى گنجه و برذعه و بيلقان از جمله شهرهاى آن هستند. ارّان اينك با قلمرو دولت جمهورى آذربايجان انطباق دارد. معجم البلدان، ج ١، ص ١٣٦.

[٣] - شهرى عظيم كه در كنار درياى روم در جانب شام واقع بوده است. آثار البلاد، ص ٢٠٥.

[٤] - در اصل بدون نقطه آمده و در مر:« ببايد» ضبط شده است. اينجا برابر نسخه مج و سياستنامه، تصحيح هيوبرت دارك، ص ٢٢٤ نقل شد.