سه تجلّىِ (وحىِ) بزرگ: شامل عالم، انسان، و اديان- وجود دارد كه اسلام هر سه آنها را چون «كُتُبْ» مى‌داند. نخستين آنها، كتاب «تكوينى» است كه بايد آن را خواند و رمزگشايى كرد. پس از آن، كتاب «انفسى» است كه جايگاهش درون ماست. و سرانجام كتب «مقدّس» است كه خداوند آنها را به واسطه رحمت‌اش براى هدايت انسانها در همه دوران، فروفرستاده است؛ كتب «مقدّس»، بنيان‌هاى اديان مختلف به شمار مى‌رود و مى‌توان از آنها براى خواندن كتاب هستى و كتاب نفس كمك گرفت. نتيجه توحيد خداوند در ديدگاه اسلام، نه انحصار نبوّت؛ بلكه تعدد آن است؛ زيرا خداوند در مقام نامتناهى، جهانى را آفريده است كه داراى كثرت است و البته اين كثرت، نظام انسانى را نيز شامل مى‌شود. اسلام، وحى و نبوت را، هم ضرورى و هم فراگير مى‌داند. طبق آيات قرآن، انسانها از نفس واحدى آفريده شده‌اند امّا به صورت نژادها و قبايل گوناگون از همديگر متمايز گشته‌اند؛ بنابه گفته قرآن:

«خَلَقَكُم مِن نَفْسٍ وَاحِدَةٍ.[١] شما را از تنى يگانه آفريديم»، خاستگاه واحد بشريت، مستلزم وحدت عميق در ميان كثرت طبيعت انسانهاست و بنابراين، دينى كه بر پايه توحيد الهى استوار است، بى‌معناست اگر تنها بخشى از جامعه بشرى مخاطب آن بوده و همان عدّه به آن دسترسى داشته باشند. لازمه كثرت نژادها، ملّت‌ها و قبايل جز تنوع وحى‌ها نيست.[٢]

و از اين روست، كه قرآن از سويى مى‌فرمايد:

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ.[٣] و هر امتى پيامبرى دارد.

و از سويى ديگر، چنين آورده است:

لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجاً وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلكِن لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُم بِمَا

[١] - زمر، آيه ٦

[٢] - قلب اسلام، ص ٢٥، مقصود از تنوع وحى‌ها، تنوّع به لحاظ شمول و كمال آن است كه شامل‌ترين و كامل‌ترين آنها، وحى محمّدى٦ است. و مقصود از تعدد وحى، تعدد طولى و زمانى است كه در هر برهه‌اى از زمان، وحى متناسب با آن زمان بوده است

[٣] - يونس، آيه ٤٧