خود را در علل مادى متوقف نمى‌كنند. آفريدگار جهان را، هم سبب‌ساز و هم سبب‌سوز مى‌دانند. خداوندِ سبب‌ساز، از راه تنظيم عوامل مادّى موجباتى را فراهم مى‌آورد كه مصائب و پديده‌هاى ناخوشايند را از ساحتِ وجود آدمى دور كند؛ يعنى با تشخيص درست و به جاىِ طبيبى دانا و حاذق و تجويز داروهاى شفابخش، بيمار را درمان مى‌كند.

و امّا خداى سبب‌سوز، آن‌گاه كه همه درها به روى آدمى بسته مى‌شود و راه‌هاى بُرون شو، به سوى آسايش و گشايش، مسدود مى‌گردد. خداىِ سبب‌سوزِ «مُفَتِّحُ الْابْوابْ» درهاى رحمت خويش را مى‌گشايد و آدمى را از تنگناىِ بلا مى‌رهاند. آرى، «به صفاى دلِ رندانِ صبوحى زدگان/ بسْ درِ بسته به مفتاح دعا بگشايند» (حافظ). كافى است آدمى به عجز خويش راه بَرد، و از همه سبب‌ها بِبُرَد، و انقطاعِ كامل حاصل شود، و از ميان جان خروش برآورد، آن‌گاه است كه بحر بخشايش به جوش مى‌آيد و حاجت‌ها روا مى‌گردد و بلا را از آدمى مى‌گرداند.

شه چون عجز آن حكيمان را بديد		پا برهنه جانبِ مسجد دويد
رفت در مسجد، سوى محراب شد		سجده‌گاه از اشكِ شه پُر آب شد
چون به خويش آمد ز غرقابِ فنا		خوش زبان بگشادْ در مدح و دعا:
كاى كمينه بخششت مُلْكِ جهان‌		من چه گويم؟ چون تو مى‌دانى نهان‌
اى هميشه حاجتِ ما را پناه‌		بارِ ديگر ما غلط كرديم راه‌
ليك گفتى گرچه مى‌دانم سِرَت‌		زود هم پيدا كُنش بر ظاهرت‌
چون برآوَرْد از ميان جان خروش‌		اندر آمد بحرِ بخشايش به جوش‌
در ميان گريه خوابش در ربود		ديد در خواب او كه پيرى رو نمود

گفت: اى شه! مژده! حاجاتت رواست‌		كه غريبى آيدت فردا ز ماست‌
چونك آيد او، حكيمى حاذقست‌		صادقش دان، كو امين و صادقست‌
در علاجش، سِحْرِ مطلق را ببين‌		در مزاجش قدرتِ حق را ببين‌[١]

و امّا خداى سبب‌سوز، از راه فوق عادى بلا و مصيبت را بر مى‌گرداند، آن‌چنان كه ابراهيم خليل‌الرّحمان را از آتش نمروديان برهانيد. حضرت ابراهيم بت‌هاى‌

[١] - مثنوى، دفتر يكم، بيت ٥٥- ٦٥.