در بر دارنده مواد غذايى راه‌يابى مى‌شوند، و شاخه‌ها و برگ‌ها، به سوى نور و هوا و رطوبت راه باز مى‌نمايند. بعضى براى برپا ماندن خود، ريشه‌ها و تنه‌ها را با استحكام مى‌سازند و بعضى با رشته‌هاى طناب‌هايى كه مى‌بافند به ديوارها و تنه‌هاى درختان استوار مى‌گردند. بعضى براى دفاع از خود، خارهاى تيز برمى‌آورند و بعضى مواد چسبنده يا سمّى مى‌سازند و بيرون مى‌ريزند و بعضى با بوهاى تند، دشمنان خود را مى‌رَمانند و براى تلقيح و توليد و پرورش نسل، صدها گونه وسيله برمى‌انگيزند و همچنين ...

دو، هدايت غريزى: در اين گونه هدايت، كه ويژه حيوانات است، به حسب مراتب رشد غريزى، اندك اراده و شعورى مشهود است، و در جهت هدايت، كم و بيش پذيراى تقليد و عادت و تربيت‌اند. به هر روى، اين گونه هدايت در همه اطوار حيوانات و نيازهاى آن‌ها، نمودار است؛ از هدايت به تغذيه و تشخيص و تهيه غذا، شناخت دوست و دشمن و چگونگى به كار بردن سلاح‌هاى دفاعى، با فرار و مخفى شدن، در توليد و پرورش فرزندان و فصل و مكان و زمان عمل و وضعِ حمل، و در ساختنِ خانه و همچنين ... آن مورچه، يا موريانه، يا زنبور عسل يا مرغى كه از گِل و چوب نرم و مايع گياه‌ها و افراز و جدا كردن لِعاب‌ها، خانه‌ها و لانه‌هاى منظم و در خور و متناسب با زمان نياز خود مى‌سازد. و آن عنكبوت كه از لعابِ خود، تارهاى نازك و محكم بيرون مى‌كشد و آن‌ها را به هم مى‌تابد و به ديوارهاى سنگ و درخت مى‌چسباند و در وسطِ آن كمين‌گاه مى‌سازد، و آن كرم ابريشم كه با تارهايش، آرامگاهى نرم و نفوذناپذير براى دوران خواب خود درست مى‌كند. پرندگانى كه با ابزارها و ساز و برگ‌هاى محدود خود، لانه‌هاى محكمى براى خود بنا مى‌كنند. راههاى گوناگونى كه همگى جانوران، براى شكاريابى به كار مى‌برند، مانند لغزشگاه طاسِ لغزنده و كمند تارهاى عنكبوت، پنهان شدن و سرعتِ خيز و نفوذ چشم درندگان بزرگ، هدف‌گيرى پرندگانِ شكارى. و همين‌طور، هدايت جانوران اجتماعى به تنظيم و سامان‌دهى و تقسيم كارها؛ اين‌ها، همگى نمونه‌هايى اندك از هزارها اسرار پيچيده و بسيار لطيف و دقيق تقدير و اندازه‌گيرى و هدايت است، كه با همه ابزارهاى علمى و كوشش‌هاى دانشمندان، كشف شده است، كه تقدير هدايت را در همه جوانب حيات و ساختار درونى و بيرونى جانوران ريز و درشت، آبى و خاكى و هوايى، نمودار كرده است. و اين دو گونه هدايت، تجلّى كامل هدايت تكوينى خداوند است كه در