طاعت بندگى و ذكر، ايشان را طبع است و غذاست و نان‌خورش است و حيات است. در حق او تكليف نيست، چون از شهوت مجرد است و پاك است. پس چه منّت اگر او شهوت نراند يا آرزوى هوا و نفس نكند؟ چون از اين‌ها پاك است و او را هيچ مجاهده نيست، و اگر طاعت كند آن را به حساب طاعت نگيرند، چون طبيعت‌اش آن است و بى‌آن نتواند بودن، و يك صنف ديگر بهايم‌اند كه ايشان شهوتِ محض‌اند و عقلِ زاجر ندارند؛ بر ايشان نيز تكليف نيست. مانْد آدمىِ مسكين! كه مركّب است از عقل و شهوت، نيمى‌ش فرشته است و نيمى‌ش حيوان، نيمى‌ش مار است و نيمى‌ش ماهى. ماهى‌ش سوىِ آب كشانَد و ماراش سوىِ خاك. در كشاكش و جنگ است. اكنون بعضى آدميان متابعت چندان كردند كه به كلّى مَلَك گشتند و نور محض گشتند. ايشان انبياء و اوليااند كه از خوف رهيدند. و بعضى را شهوت بر عقلِ‌شان غالب گشت تا به كلى حكمِ حيوان گرفتند. و بعضى در تنازع مانده‌اند و آن‌ها اين طايفه‌اند كه ايشان را در اندرون رنجى و دردى و فغانى و تحسّرى پديد مى‌آيد و به زندگانىِ خويش راضى نيستند. اين‌ها مؤمنان‌اند.[١] از عبداللَّه بن سنان نقل شده است كه گفت: از امام جعفر صادق (ع) پرسيدم: فرشتگان برترند يا آدمى‌زادگان؟ فرمود، اميرمؤمنان على (ع) فرموده است:

انَّ اللَّهَ- عَزَّ وَجَلَّ- رَكَّبَ فِى الْمَلائِكَةِ عَقْلًا بِلا شَهْوَةٍ، وَ رَكَّبَ فِى الْبَهائِمِ شَهْوَةً بِلا عَقْلٍ، وَ رَكَّبَ فى بَنِى آدَمَ كِلْتَيْهِما، فَمَنْ غَلَبَ عَقْلُهُ شَهْوَتَهُ فَهُوَ خَيْرٌ مِنَ الْمَلائِكَةِ وَ مَنْ غَلَبَ شَهْوَتُهُ عَقْلَهُ فَهُوَ شَرٌ مِنَ الْبَهائِمِ.[٢] خداوند در فرشتگان، عقل بدون شهوت نهاده است و در حيوانات شهوت بدون عقل نهاده، در حالى كه در بنى‌آدم (آدمى‌زادگان) عقل و شهوت را توأمان سرشته است. پس كسى كه عقلش بر شهوتش غالب آيد، او برتر از فرشتگان است، و كسى كه شهوتش بر عقلش چيره گردد او فروتر از حيوانات است.

در حديث آمد كه: يزدان مجيد		خلق عالَم را سه گونه آفريد
يك گرُهُ را جمله عقل و علم و جود		آن فرشته‌ست، او ندانَد جز سُجود

[١] - فيه ما فيه، ص ٣١٢

[٢] - احاديث و قصص مثنوى، ص ٣٧٣