تَسَبَّبَت بِلُطْفِكَ الْاسْبابُ، وَ جَرى‌ بِقُدْرَتِكَ الْقَضا وَ مَضَتْ عَلى ارادَتِكَ الْاشْياءُ.[١] سبب‌ها به لطف و مهر تو فراهم آيد. قضا به قدرت تو جريان يابد و همه چيز به اراده تو گُذَرَد.

و اين خود از مصاديق بارز جريان سنّت‌هاى الهى در تدبير امور عالم است، كه عطايا و دِهِش‌هاى تكوين و تشريع خداوند همگى از مجارىِ ويژه و از طريق وسائط و اسباب در مى‌رسند. امام صادق ٦ فرمود:

ابَى اللَّهُ انْ يُجْرِىَ الْاشْياءَ الَّا بِاسْبابِها فَجَعَلَ لِكُلِّ شَىْ‌ءٍ سَبَباً.[٢] خداوند گردش كارها را جز از راه سبب‌ها، نمى‌پسندد. از اين رو، براى هر چيزى سببى قرار داده است.

٣- فرشتگان، آفريده‌هايى فراسوى حسّ و عقل‌اند. از همين رو، آدمى تا آن‌گاه كه در اين جهان زيست مى‌كند و در حصار سخت و سنگين طبيعت گرفتار است و چون كافران و فاسقان، در باتلاق غريزه‌ها و انگيزه‌هاى حيوانى فرو افتاده است به جهان نامحسوس فرشتگان راه نمى‌يابد؛ چرا كه راه يافتن به حقيقت فرشتگان، آن گاه است كه نقاب از رخ برگيرد و غبارِ تن از چهره جان بنشاند و حجاب ماديّت و اين جهانى بودن فروافتد و حيات مادّى آدمى دگرگون شود و از دروازه ورودى مرگ عبور كند و به ساحت آخرت گام نهد. آرى؛ آن گاه است كه از سرشت و ماهيت بسيارى از حقايق از جمله فرشتگان آگاه مى‌شود و حقيقت خطاب الهى را، آن چنان كه بايد، در مى‌يابد:

وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذلِكَ مَا كُنتَ مِنْهُ تَحِيدُ. وَنُفِخَ فِي الصُّورِ ذلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ. وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ. لَقَدْ كُنتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذَا فَكَشَفْنَا عَنكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ.[٣] و مستى مرگ، حقيقت را [پيش چشم‌] مى‌آورد؛ اين همان است كه از آن كناره مى‌كردى. و در صور

[١] - صحيفه سجاديه، دعاى ٧

[٢] - اصول كافى، ج ١، ص ١٨٣

[٣] - ق، آيه ١٩- ٢٢