عارفان مى‌گويند: آدمى در پيمودن راه تعالى چهار سفر در پيش رو دارد: ١- سفر از خلق به حقّ، ٢- سفر از حقّ به حقّ، ٣- سفر از حق به خلق، ٤- سفر از خلق به خلق.

مى‌گويند سفر چهارم كه از خلق به خلق است، ويژه پيامبران است. و مقصود از اين سفر، آگاهى از همين رابطه‌هاى پنهانى است. همه آموزه‌هاى دينى؛ قرآن كريم و روايات رسيده از پيامبر و امامانِ اهل بيت (ع)، در همين زمينه‌هاست. پيام‌شان اين است: همه حوادث و پديده‌هايى كه موجب هلاكت و عامل بدبختى بشر شده است، معلول انحراف بشر از راه راست و فساد در اخلاق و رفتار و انديشه‌هاى اوست:

ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُم بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ.[١] در خشكى و دريا، براى كارهايى كه مردم كرده‌اند، تباهى به چشم مى‌خورد، تا [خداوند، كيفرِ] برخى از آن چه كرده‌اند، به آنان بچشانده باشد كه بازگردند.

افكار و انديشه‌هايى كه از مغز آدمى مى‌تراود، امواجى است كه در محيط زندگى او پخش مى‌شود و اثر خود را آشكار مى‌سازد. افكار و انديشه‌هايى كه نيرومندترند، بى‌آن كه صاحبان آن‌ها بر زبان آورند، به مغزهاى ديگر سرايت مى‌كنند. شخص اوّل هر جامعه‌اى، اگر انديشه عدالت در سر بپرورد در همه افراد جامعه همان انديشه پيدا مى‌شود. و اگر سوداى ظلم در سر داشته باشد، در همه جامعه ستم شايع مى‌شود؛ چرا كه: النَّاسُ عَلى‌ دينِ مُلُوكِهِم. اگر در ميان مردم فساد و تباهى و ستم شايع شود، اين اعمال ناپسند امواج پليد و ناگوارى در جهان پخش مى‌كند كه با طبع جهان ناسازگار است؛ زيرا خداى جهان، جهان را بر حقّ و عدالت به پا داشته است نه بر فساد و ستم: بِالْعَدلِ قَامَتِ السَّمواتُ وَ الْارْضُ. و در اين هنگام است كه در جهان عكس‌العمل و واكنش پديد مى‌شود كه آن اختلال را جبران كند. همچنان كه اگر كسى سمّ بخورد چون با طبع او ناسازگار است در مزاج او واكنش پديد مى‌شود كه آن را دفع كند و از بدن بيرون برانَد. همه جهان به مانند آدمى داراى مزاج و طبع است كه خداوند در آن قرار داده است. اگر طبيبى براى مريض خود مادّه مسهل را تجويز مى‌كند براى آن است كه مادّه مسهل با طبيعت بدن مريض مناسبتى ندارد، بيگانه از آن است. براى همين غدّه‌هاى معده و روده از خود واكنش نشان مى‌دهند و

[١] - روم، آيه ٤١