همه مظاهرِ حيات، بروز كرده است. و در اين آيه شريفه كه خداوند از زبان موساى كليم در پاسخِ پرسشِ فرعون نقل مى‌كند، آن گاه كه گفت: فَمَن رَبُّكُمَا يَا مُوسَى‌.[١] اى موسى‌! پروردگار شما كيست؟ به همين گونه هدايت؛ يعنى هدايت تكوينى، اشارت رفته است:

قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى‌ كُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى‌.[٢] گفت: پروردگار ما، كسى است كه آفرينش هر چيز را به [فراخورِ] او، ارزانى داشته، سپس راهنمايى كرده است.

سه، هدايت فطرى: اين گونه هدايت، جلوه كامل‌ترى از هدايت غريزى است كه نخستين دريچه «عقل» و «اختيار» در راه‌هاى گوناگون زندگى است، كه به روى «ذهن» انسان، باز مى‌شود. همين طور درك مسائل «بديهى» و «اوّلى» از طريق هدايت فطرى است- مانند: مسائل هستى و نيستى و امكان و امتناع و قانون علّيت و ارزيابى‌ها و تشخيص زشت و زيبا و خوب و بد. با انگيزه فطرت است كه ذهن آدمى، صورت‌هاى «كلّى» و «جزيى» را تجزيه و تركيب مى‌كند و حدّ و مرزِ هر پديده‌اى را، مشخص مى‌سازد و مقدمات استدلال را، براى دريافت مسائل نظرى، فراهم مى‌كند.

چهار، هدايت عقلى مستقل و مختار: راه اين گونه هدايت، ترتيب دريافت‌هاى فطرى و محسوس و بديهى، براى وصول به مسائل نظرى است. و از آنجا كه ترتيب دريافت‌هاى اوّلى و استنتاج از آن‌ها همواره در معرض عوامل نفسانى و تقليدها و آثارِ محيط، واقع مى‌شود و ذهن انسان از درك و تصديق مسائل فطرى و عمومى و تشخيص حق و باطل باز مى‌مانَد، و يا اين كه به انحراف كشيده شده، بى‌راهه مى‌رود، نياز به هدايت برترى ضرورت پيدا مى‌كند، تا راهِ پيچ در پيچِ عقل را روشن سازد.

پنج، هدايت وحى و نبوّت است: اين هدايت، در حقيقت تكميل هدايت‌هاى پيشين و برترين مراتب هدايت، براى بارور كردن و استوار داشتن عقل آدمى و پايدارى آن در راه راست است. و اين همان هدايت است كه خداوند همه افراد بشر را به وسيله ارسالِ پيامبران و فرستادن كتاب‌هاى آسمانى، هدايت كرده است، و به همه انسان‌ها، اتمام‌

[١] - طه، آيه ٤٩

[٢] - همان، آيه ٥٠