الگوى اسلامى شادكامى با رويكرد روان شناسى مثبت گرا - پسنديده، عباس - الصفحة ٤٠٦ - باور صحيح تفكّر «بد بودن نعمت استدراج»

حبّ مال، پرهيز داده شده است.[١٤٥١] بنا بر اين، مال مى‌تواند از عوامل ناشادكامى باشد. آنچه مهم است اين كه نقش خود فرد در چگونگى استفاده از مال، بسيار تعيين كننده است. اين جاست كه مسئله «الگوى تعامل با مال» مطرح مى‌شود و قابل بررسى است.

شايد به نظر آيد كه ثروت، موجب برآورده شدنِ بهتر نيازها مى‌گردد و بر سطح رضامندى مى‌افزايد؛ امّا همان گونه كه خواهيم گفت، روزى فراوان موجب رضامندى پايدار نمى‌شود. اين بدان جهت است كه عامل بنيادين رضامندى، خير بودن است و معيار اصلى داورى در باره خير بودن، سعادت واقعى و شادكامى اصيل است. روزى فراوان، شايد به نظر خوش آيد؛ امّا ممكن است در نهايت، به نابودى انسان منجر شود. لذا نمى‌تواند موجب رضامندى واقعى گردد؛ هر چند شايد رضامندى دروغين و كوتاه‌مدّت به ارمغان آورد. اين نوع از نعمت، همان چيزى است كه در ادبيات دين، از آن به عنوان «نعمت استدراج» ياد مى‌شود. قرآن كريم، كسانى را كه فكر مى‌كنند فراوانى مال و فرزند، مايه خير براى آنان است، نادان مى‌داند[١٤٥٢] و تصريح مى‌كند كه به آنان مهلت مى‌دهيم و بدون آن كه بدانند، آرام آرام گرفتارشان خواهيم ساخت‌[١٤٥٣] و در حقيقت، فرصت و امكاناتى كه از آن برخوردارند، مهلتى براى افزايش گناهانشان است![١٤٥٤]. لذا از پيامبر خود مى‌خواهد كه بردبار باشد و به زيبايى از آنان كناره گيرد و او را با آنان تنها گذارد![١٤٥٥] به تصريح روايات اسلامى، ثروتى كه از راه گناه به دست آيد و در راه گناه خرج شود، نعمت استدراج است كه سرانجامى شوم و همراه با بدبختى و سيه‌روزى دارد. عقبة بن عامر مى‌گويد: روزى پيامبر خدا (ص) فرمود:

إذا رَأَيتَ اللهَ يعطِى العَبدَ مِنَ الدُّنيا عَلى مَعاصيهِ ما يحِبُّ، فَإِنَّما هُوَ استِدراجٌ.

هر گاه ديدى كه خداوند، بهره دنيا را به بنده‌اى عطا مى‌فرمايد تا به گناهانى كه مى‌خواهد، بپردازد، اين، جز پله‌پله فرو افتادنش نيست.

[١٤٥١]. براى مطالعه بيشتر، ر. ك: همان، ص ١٥٠« آثار حبّ المال».

[١٤٥٢].\i( أَ يَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنِينَ* نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ بَلْ لا يَشْعُرُونَ؛\E آيا مى پندارند كه آنچه از مال و فرزندان به آنان مى دهيم، براى ايشان در نيكى ها شتاب مى كنيم؟ نه؛ بلكه نمى فهمند)( سوره مؤمنون، آيه ٥٥- ٥٦).

[١٤٥٣].\i( وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ* وَ أُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ؛\E كسانى كه آيات ما راى دروغ شمردند، اندك اندك از جايى كه ندانند، گرفتارشان خواهيم ساخت. و آنان راى مهلت مى دهم؛ زيرا كه تدبير من استوار است)( سوره اعراف، آيه ١٨٢- ١٨٣).

[١٤٥٤].\i( وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ؛\E و كسانى كه كافر شدند، مپندارند كه مهلتى به آنان مى دهيم خير آنهاست؛ همانا مهلتشان مى دهيم تا بر گناه‌[ خود] بيفزايند؛ و ايشان راى عذابى خوار كننده است)( سوره آل عمران، آيه ١٧٨).

[١٤٥٥].\i( وَ اصْبِرْ عَلى‌ ما يَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلًا* وَ ذَرْنِي وَ الْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلِيلًا؛\E و بر آنچه مى گويند، شكيبا باش و به شيوه اى نيكو از آنان كناره گير، و مرا با آن دروغ انگاران كامروا و توانگر و اگذار و اندكى مهلتشان ده)( سوره مزمّل، آيه ١٠- ١١).