الگوى اسلامى شادكامى با رويكرد روان شناسى مثبت گرا - پسنديده، عباس - الصفحة ٣٠٠ - مهار مقايسه صعودى

تحمّل نيست. بدين ترتيب، ناراحتى او كاهش مى‌يابد، فشار روانى‌اش به پايين‌ترين درجه آن مى‌رسد و توان تحمّل و بردبارى او افزايش مى‌يابد.

بنا بر اين، استفاده از مقايسه نزولى، يكى از عوامل رضايت از زندگى است. كسانى كه وضع زندگى خود را با پايين‌تر از خود بسنجند، به آنچه خدا نصيب آنان نموده، بسنده مى‌كنند و از آن راضى خواهند بود. اين همان چيزى است كه در ادبيات دين از آن به عنوان «قناعت» ياد مى‌شود. قناعت يعنى راضى بودن به آنچه هست. كسى مى‌تواند قانع باشد كه به آنچه موجود است، راضى باشد. هنگامى انسان از چيزى راضى مى‌شود كه آن را «كافى» بداند. كفايت، شرط رضايت است. نارضايتى به اين دليل است كه انسان، آنچه را دارد، كم مى‌داند و براى تأمين زندگى، ناكافى مى‌شمرد.

يكى از عوامل اين پديده، مقايسه صعودى است. مقايسه صعودى، احساس ناكافى بودن را به همراه مى‌آورد؛ چون موجب ناچيزشمارى داشته‌ها مى‌گردد؛ امّا مقايسه نزولى، به احساس كافى بودن منجر مى‌شود؛ چون داشته‌هاى زندگى را نمايان مى‌سازد. نمى‌گوييم مقايسه نزولى موجب مى‌شود كه انسان، تصوّر كند بالاترين روزى‌ها را دارد؛ بلكه مقايسه نزولى، اين احساس را به وجود مى‌آورد كه با همين مقدار هم مى‌توان زندگى كرد؛ چون ديگرانى را ديده كه در وضع سخت‌ترى زندگى مى‌كنند. امام صادق (ع) به حمران بن اعين مى‌فرمايد:

يا حُمرانُ! انظُر إلى مَن هُوَ دونَك فِى المَقدُرَةِ ولا تَنظُر إلى مَن هُوَ فَوقَك فِى المَقدُرَةِ؛ فَإِنَّ ذلِك أقنَعُ لَك بِما قُسِمَ لَك وأحرى أن تَستَوجِبَ الزِّيادَةَ مِن رَبِّك.[١٠٩٠]

اى حمران! نگاه كن به كسى كه در زندگى، از تو پايين‌تر است، و به كسى كه در زندگى، از تو بالاتر است، ننگر؛ كه اين كار (مقايسه نزولى)، تو را نسبت به آنچه برايت تقسيم شده، قانع‌تر مى‌سازد و بهتر، تو را شايسته زيادت پروردگارت مى‌كند.

مهار مقايسه صعودى‌

هر چند اختلاف سطح زندگى، واقعيتى اجتماعى است، امّا در عين حال، مقايسه كردن، خارج از اختيار ما نيست. ما مى‌توانيم بر فرايند مقايسه كردن، «تأثير گذار» باشيم و آن را «مديريت» كنيم. بنا بر اين، با توجّه به حساسيت موضوع، به دست آوردن توانمندى براى مديريت مقايسه اجتماعى، ضرورتى اجتناب‌ناپذير است.

شايد برخى بر اين باور باشند كه چون زندگى‌هاى برتر وجود دارند، مقايسه صعودى، تخلّف‌ناپذير است. در پاسخ بايد گفت كه تفاوت زندگى‌ها و مشاهده زندگى‌هاى برتر، واقعيتى تغييرناپذير است؛ امّا مشاهده، به معناى حتمى بودن مقايسه نيست. ميان مشاهده تا مقايسه، «چشم‌

[١٠٩٠]. الكافى، ج ٨، ص ٢٤٤؛ تحف العقول، ص ٣٦٠؛ علل الشرائع، ج ٢، ص ٥٥٩.