الگوى اسلامى شادكامى با رويكرد روان شناسى مثبت گرا - پسنديده، عباس - الصفحة ٢٠١ - يقين، راهبرد تغيير رغبت

غفلت و خوشگذرانى شود. همچنين از رويگَرد آن نيز آنچنان بى‌تاب نمى‌گردد كه دچار حزن و حسرت گردد. براى راغب دنيا، متاع دنيا آن قدر بزرگ است كه آمد و نيامدش نوسان‌ها و توفان‌هاى شديدى در زندگى‌اش ايجاد مى‌كند و براى زاهد دنيا و راغب آخرت، خدا و آخرت چنان جذبه و اهميتى دارد كه آمد و نيامد متاع اندك دنيا، تأثير چندانى در او به وجود نمى‌آورد. اين، معجزه رغبت به آخرت و زهد و بى‌رغبتى به دنياست.

بنا بر اين مهم‌ترين مسئله، «تغيير رغبت» است و در اين ميان، سؤال اساسى اين است كه چگونه مى‌توان به اين هدفْ دست يافت و رغبت را تغيير داد؟

يقين، راهبرد تغيير رغبت‌

علم و يقين، مهم‌ترين عامل تغيير رغبت است. ميل و رغبت، تابع نظام شناختى انسان است. اگر شناخت انسان تغيير كند، ميل انسان نيز تغيير خواهد كرد. در واقع، چگونگى عملكرد سيستم ميل و رغبت، به چگونگى سيستم فكر و شناخت بستگى دارد. بنا بر اين براى تغيير رغبت بايد شناخت را تغيير داد. از اين رو، در روايات به مسئله علم و يقين و رابطه آن با زهد، توجّه بسيارى شده است. بر اساس اين روايات، زهد، ثمره يقين‌[٧١٥] و يقين، ريشه زهد است.[٧١٦] از اين رو، زهد، معيارى براى تشخيص يقين است.[٧١٧]

در برخى ديگر از روايات، اين حقيقت با تعبير «عقل» بيان شده است. بر اساس اين روايات، زهد، سَرِ عقل‌[٧١٨] و ثمره آن‌[٧١٩] است و عاقل به آنچه اهل جهل دل مى‌بندند، بى‌رغبت است.[٧٢٠] از اين رو، دشمنى با دنيا، نشانه كمال عقل است.[٧٢١]

همان گونه كه مشاهده نموديد، عقل و يقين، ريشه زهد و تغيير رغبت اند. هر كس به لحاظ عقل و يقين رشد كند، نسبت به دنيا زاهد و نسبت به آخرت راغب مى‌گردد. امير مؤمنان (ع) در بيان زيبايى، اين رابطه را تبيين نموده است:

[٧١٥]. امام على( ع): الزُّهدُ ثَمَرَة اليقينِ( غرر الحكم، ح ٤٥٩ و ٤٦٠١؛ عيون الحكم و المواعظ، ص ٢٦، ح ٢٩٨).

[٧١٦]. امام على( ع): أصلُ الزُّهدِ اليقينُ، وثَمَرَتُهُ السَّعادَة( غرر الحكم، ح ٣٠٩٩؛ عيون الحكم و المواعظ، ص ١٢١، ح ٢٧٤٩).

[٧١٧]. امام على( ع): يستَدَلُّ عَلَى اليقينِ بِقَصرِ الأَمَلِ، وإخلاصِ العَمَلِ، وَالزُّهدِ فِى الدُّنيا( غرر الحكم، ح ١٠٩٧٠؛ عيون الحكم و المواعظ، ص ٥٥٥، ح ١٠٢٣٤).

[٧١٨]. پيامبر خدا( ص): إنَّ اللّهَ- تَبارَك وتَعالى- خَلَقَ العَقلَ مِن نورٍ مَخزونٍ مَكنونٍ فى سابِقِ عِلمِهِ الَّذى لَم يطَّلِع عَلَيهِ نَبِى مُرسَلٌ ولا مَلَك مُقَرَّبٌ، فَجَعَلَ العِلمَ نَفسَهُ، وَالفَهمَ روحَهُ، وَالزُّهدَ رَأسَهُ( معانى الأخبار، ص ٣١٣، ح ١؛ الخصال، ص ٤٢٧، ح ٤؛ روضة الواعظين، ص ٧؛ بحار الأنوار، ج ١، ص ١٠٧، ح ٣).

[٧١٩]. امام على( ع): ثَمَرَة العَقلِ مَقتُ الدُّنيا، وقَمعُ الهَوى( غرر الحكم، ح ٤٦٥٤؛ عيون الحكم و المواعظ، ص ٢٠٨، ح ٤١٥٧).

[٧٢٠]. امام على( ع): كن زاهِدا فيما يرغَبُ فيهِ الجَهولُ( غرر الحكم، ح ٧١٤؛ عيون الحكم و المواعظ، ص ٣٩٣، ح ٦٦٥٧).

العاقِلُ مَن يزهَدُ فيما يرغَبُ فيهِ الجاهِلُ( غرر الحكم، ح ١٥٢٣؛ عيون الحكم و المواعظ، ص ٤٨، ح ١٢٢٦).

[٧٢١]. امام على( ع): مَن سَخَت نَفسُهُ عَن مَواهِبِ الدُّنيا، فَقَدِ استَكمَلَ العَقلَ( غرر الحكم، ح ٨٩٠٤؛ عيون الحكم و المواعظ، ص ٤٣٤، ح ٧٤٩٠).