لحاظ مفاهيم كلى نيست؛ بلكه بيشتر به مصاديق آن مفاهيم كلّى مربوط مى‌شود. يعنى هر انسانى، فطرتاً طالب سعادت است و هيچ گاه اين خواست را نمى‌تواند از خود سلب كند. اين حقيقت را نيز همه نظام‌هاى اخلاقى پذيرفته‌اند و در آن اتفاق نظر دارند و اختلاف ميان نظام‌هاى گوناگون اخلاقى، متوجّه تشخيص مصداق سعادت خواهد بود.[١٢٧] به همين جهت، در آيات و روايات سعادت و همچنين متضاد آن شقاوت، گزاره‌اى كه مستقيماً و صريحاً به تعريف سعادت پرداخته باشد، وجود ندارد و بيشتر به مصاديق و عوامل آن پرداخته شده است.[١٢٨]

در چنين مواردى به لحاظ روش‌شناختى، براى مشخّص ساختن تعريف، بايد به سراغ مصاديق رفت و از لا به لاى آنها تعريف را به دست آورد. بررسى علمى مصاديق سعادت، پيچيدگى خاص خود را دارد؛ چرا كه با طيف گسترده‌اى از موارد رو به رو هستيم كه گاه در نگاه نخست، تفاوت‌هاى زيادى با يكديگر دارند. از اين رو، شيوه بررسى، از اهميت خاصى برخوردار است.

در يك بررسى،[١٢٩] حدود ٤٤٠ روايت كه طيف وسيعى از عوامل سعادت را شامل مى‌شوند، مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. از اين مجموعه، حدود ٣٣ روايت به مصاديق سعادت يا شقاوتِ دنيوى، حدود سى روايت به اسباب شقاوت، حدود ١٦٥ روايت به اوصاف افراد سعادتمند، و حدود ١١٠ روايت به اوصاف افراد شقى پرداخته است. حدود پنجاه روايت نيز در مورد اسباب سعادت و مسائل متفرقه ديگر موجود است.

بررسى آيات و روايات نشان مى‌دهد كه تعريف سعادت از نظر قرآن و حديث، تفاوتى با مفهوم لغوى آن ندارد. اسلام نيز سعادت را خير پايدار همراه با شادى و سرور مى‌داند. تنها تفاوت اسلام با ديگر مكاتب، در معرفى مصاديق خير، دوام و سُرور است. بررسى مصاديقْ نشان مى‌دهد كه اسلام، خير، سُرور و دوام را در مجموع حيات انسانى در نظر گرفته است. لذا اين مفاهيم را به زندگى اخروى نيز توسعه مى‌دهد و خير و سرور در سعادت اسلامى، از دنيا تا آخرت امتداد دارد. پس تعريف اسلام از سعادت را مى‌توان «خير و سرور پايدار در مجموعه حيات انسان (دنيا و آخرت)» دانست. بر همين اساس، معرّفى مصاديق و محدوده آنها نيز متفاوت است.

يك. سطوح شادكامى‌

يافته بسيار مهم اين بررسى آن است كه سعادت در معارف اسلام، «دو سطحى» است: يكى دنيوى و ديگرى اخروى. هر كدام نيز به تناسب ماهيت خود، عواملى دارند. اين سطح‌بندى، معلول‌

[١٢٧]. اخلاق در قرآن، ج ١، ص ٩٨.

[١٢٨]. روش بررسى‌هاى روان‌شناختى در قرآن و حديث با رويكرد شادكامى، ص ١٦( زير چاپ).

[١٢٩]. همان، ص ١٨.