الگوى اسلامى شادكامى با رويكرد روان شناسى مثبت گرا - پسنديده، عباس - الصفحة ٢٩٨ - روش صحيح مقايسه نزولى

نكته جالبى كه در اين حديث وجود دارد، اين است كه هميشه مقايسه كردن، در مال و ثروت نيست؛ گاهى ممكن است كه انسان در جمال و زيبايى، دست به مقايسه بزند. اين مسئله، در ميان جوانان و بويژه در ميان دختران، بيشتر مشاهده مى‌شود. مقايسه كردن خود با كسانى كه زيباترند، موجب غمگينى و رنجورى مى‌شود. اين نيز يك مقايسه صعودى است. در چنين مواردى، با استفاده از مقايسه نزولى مى‌توان اين احساس ناخوشايند را از خود دور ساخت.

همچنين ممكن است كه مقايسه صعودى در زيبايى ظاهرى، در يك زندگى خانوادگى شكل گيرد و كسى همسر خود را با همسر زيباترى (چه مرد باشد و چه زن) مقايسه كند. اين مقايسه (كه مى‌تواند در اثر ديدن خودِ فرد يا تصوير او شكل گيرد)، داورى او را تحت تأثير قرار مى‌دهد، و ادراك او را دگرگون مى‌سازد. تحقيقات نشان داده اگر كسى قبل از داورى و ارزيابى كسى، فرد يا افراد جذّاب‌تر و زيباترى را ديده باشد، فرد مورد نظر با جذّابيت و زيبايى كمترى ارزيابى مى‌شود.[١٠٨٣]

همچنين تحقيق ديگرى ثابت كرده هنگامى كه مردان، عكس‌هاى زنان بسيار زيبا را مى‌بينند، همسران مورد علاقه خود را با جذّابيت كمترى ارزيابى مى‌كنند.[١٠٨٤] بنا بر اين، مقايسه صعودى، هم مى‌تواند در بُعد مالى باشد و هم در بُعد زيبايى. در هر صورت، براى كاستن از اثرات منفى آن، مى‌توان از مقايسه نزولى استفاده كرد. امام باقر (ع) در اين باره مى‌فرمايد:

إياك أن تُطمِحَ بَصَرَك إلى مَن هُوَ فَوقَك ... فَإِن دَخَلَك مِن ذلِك شَى‌ءٌ فَاذكر عَيشَ رَسولِ‌اللَّه (ص) فَإِنَّما كانَ قوتُهُ الشَّعيرَ وحَلواهُ التَّمرَ ووَقودُهُ السَّعَفَ إذا وَجَدَهُ.[١٠٨٥]

از اين‌كه به كسى كه برتر از توست نگاه كنى، بپرهيز! ... پس اگر از اين كار (نگاه به بالادست) چيزى بر تو وارد شد، به ياد آور زندگى پيامبر خدا (ص) را كه غذايش از جو و شيرينى‌اش خرما و هيزمش شاخه‌هاى خشك شده نخل بود، هرگاه يافت مى‌شد.

در اين كلام، به خوبى روشن است كه راه مقابله با احساسات ناخوشايندى كه به علّت مقايسه صعودى به وجود مى‌آيند، استفاده از مقايسه نزولى است و جالب اين جاست كه هميشه لازم نيست زندگى‌هاى پايين‌دست، از زندگى‌هاى زمان حال باشد؛ بلكه مى‌توان از زندگى‌هاى تاريخى نيز استفاده كرد، همانند امام باقر (ع) كه به زندگى پيامبر (ص) اشاره كرده است. نكته آن، اين است كه گاهى انسان، تصوّر مى‌كند بد بودن وضع زندگى، به خاطر پشت كردن خدا به انسان است و

[١٠٨٣]. اين تحقيق، توسط كنريك در سال ١٩٩٣ ميلادى انجام شده است( ر. ك: روان شناسى اجتماعى با نگرش به منابع اسلامى، ص ٢٥٣).

[١٠٨٤]. اين تحقيق نيز توسّط كنريك و همكاران او در سال ١٩٨٠ ميلادى انجام شده است( ر. ك: همان جا).

[١٠٨٥]. الكافى، ج ٢، ص ١٣٧؛ مشكاة الأنوار، ص ١٣٠.