تنگناى روانى دوران ناخوشايند را به گشايش روحى و روانى تبديل مى‌كند و انسان را نسبت به آن راضى مى‌سازد. در دوران خوشايند نيز احساس غنا را منهدم و گشايش روانى را- كه موجب سرمستى و غرور مى‌شود-، تنگ مى‌كند و موجب تعديل مى‌شود.

در روايت ديگرى از پيامبر خدا (ص) علاوه بر آنچه گذشت، موارد ديگرى نيز به دنبال آن اضافه شده است. ايشان مى‌فرمايد:

أكثِروا مِن ذِكر هادِم اللَّذّاتِ فَإنَّكُم إن كُنتُم فى ضيقٍ وَسَّعَهُ عَلَيكُم فَرَضيتُم بِهِ فَأُجِرتُم و إن كُنتُم فى غِنى بَغَّضَهُ إلَيكُم فَجُدتُم بِهِ فَأُثِبتُم.[٦٨٣]

مرگ را زياد ياد كنيد، كه اگر در تنگنا باشيد، بر شما گشايش (روانى) مى‌دهد. پس راضى مى‌شويد و ثواب مى‌بريد. و اگر در توانگرى باشيد، آن را بر شما منفور مى‌كند. پس بخشش مى‌كنيد و مزد مى‌گيريد.

در اين روايت نيز از هر دو موقعيت با تعبير «ضيق» و «غنى» ياد شده و فرايندى براى تأثير ياد مرگ در هر كدام بيان شده است. بر اين اساس، ياد مرگ از راه تعديل لذّتجويى، تنگناى روانى دوران ناخوشايند را به گشايش روانى تبديل مى‌كند و همين، به رضامندى مى‌انجامد و در نتيجه، فرد، مستحقّ پاداش الهى مى‌گردد. در بُعد خوشايند نيز ياد مرگ موجب تنفّر از غنا مى‌شود و همين، موجب بخشش مى‌شود و در نتيجه، باز فرد، مستحقّ پاداش مى‌گردد. در بحث بخشندگى، اين مطلب با ويژگى مَنُوع (مانع الخير) بودن انسان در ارتباط است كه در قرآن كريم آمده و پيش‌تر گذشت. بر اين اساس، ياد مرگ، مَنوع بودن را تبديل به جود مى‌كند.

...

نمودار (٦- ٢)

در برخى از روايات، تنها به دوران ناخوشايند پرداخته شده است. امام صادق (ع) خطاب به ابو بصير مى‌فرمايد:

يا أبا مُحَمَّدٍ اذكُر تَقَطَّعَ اوصالِكَ فِى قَبرِكَ ورُجوعَ احبابِكَ عَنكَ إذا دَفَنوكَ فى حُفَرتِكَ وخُروجَ بَناتِ الماءِ مِن مَنخِرَيكَ وأكلَ الدُّودِ لَحمَكَ؛ فَإنَّ ذلِكَ يُسَلِّى عَنكَ ما أنت فِيهِ.[٦٨٤]

[٦٨٣]. أعلام الدين، ص ٣٣٥.

[٦٨٤]. الكافى، ج ٣، ص ٢٥٥، ح ٢٠.