پايه همه معارف و مسائل بعدى است-، توحيد يا يگانگى خداست. بر اساس اين اصل، اوّلًا همه هستى، آفريدگار و پروردگارى به نام خدا دارد؛ ثانياً يكتا و يگانه است. به همين جهت، خدا را با صفت «واحد» و «احَد» مى‌خوانيم.[٢٢٠]

١. يكتا، يگانه (واحد، احَد)

صفت «احَد (يگانه)»، صفت مشبّهه است و صفت «واحد (يكتا)»، اسم فاعل و هر دو برگرفته از مادّه «وحد» هستند كه بر يگانگى، دلالت دارند.[٢٢١] از آن جا كه دلالتِ صفت مشبّهه بر مادّه، بيشتر و قوى‌تر از دلالت اسم فاعل است، دلالت «احد» بر يگانگى، بيشتر از دلالت «واحد» است. طبيعى است كه اين دو صفت، در كاربرد، با هم تفاوت دارند، به گونه‌اى كه در برخى موارد، تنها يكى از دو صفت به كار مى‌رود. براى مثال، واژه «احد»، در مقام وصف غير خداوند متعال به كار نرفته است؛ امّا در عدد «أحد عشر (يازده)» به كار مى‌رود، به خلاف واژه «واحد» كه براى عدد يازده به صورت «واحد عشر» به كار نمى‌رود. ابو اسحاق نحوى نيز اين مطلب را گفته و افزوده كه «احد» در سخن منفى به كار مى‌رود و «واحد» در سخن مثبت. يعنى مى‌گويند: «ما أتانى منهم أحد؛ هيچ يك از آنها نزد من نيامد»؛ ولى براى رساندن همين معنا نمى‌گويند: «ما أتانى منهم واحد».[٢٢٢]

با چشم‌پوشى از اين نكات، «احد» به معناى «واحد» است. از همين رو، جوهرى (واژه‌شناس مشهور عرب) نيز بر اين مطلب، تصريح كرده‌[٢٢٣] و فيومى گفته: «واحد»، همان «احد» است.[٢٢٤]

در قرآن كريم، توصيف خداوند متعال به صفت «احد»، يك بار (در سوره توحيد) و توصيف به صفت «واحد»، ٢١ بار آمده است. نيز در احاديث، تفاوتى ميان «احد» و «واحد» مشاهده نمى‌شود.[٢٢٥] از امام باقر (ع) نيز نقل شده است كه: «احَد و واحد، به يك معنايند و آن عبارت است از: يگانه بى‌همتا».[٢٢٦]

وحدت و يگانگى خدا (آن هم با صفاتى كه خواهد آمد) از امور مؤثّر در شادكامى است. خداوند متعال در تبيين اين معنا مى‌فرمايد:

(ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ مُتَشاكِسُونَ وَ رَجُلًا سَلَماً لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيانِ ...).[٢٢٧]

[٢٢٠]. آنچه از صفات خداوند متعال در مباحث بعدى مى‌آيد، همگى از كتاب دانش‌نامه عقايد اسلامى آية الله رى‌شهرى استفاده شده است.

[٢٢١]. معجم مقاييس اللغة، ج ٦، ص ٩٠؛ المصباح المنير، ص ٦٥٠؛ الصحاح، ج ٢، ص ٥٤٧.

[٢٢٢]. لسان العرب، ج ٣، ص ٤٤٨.

[٢٢٣]. الصحاح، ج ٣، ص ٤٤٠.

[٢٢٤]. المصباح المنير، ص ٦٥٠.

[٢٢٥]. دانش‌نامه عقايد اسلامى، ج ٥، ص ٢٦٣.

[٢٢٦]. التوحيد، ص ٩٠، ح ٢.

[٢٢٧]. سوره زمر، آيه ٢٩.