توحيد در طاعت، همانند تقوا، داراى سه مرحله است: مرحله اوّل: انجام دادن واجبات و ترك محرّمات الهى؛ مرحله دوم: انجام دادن مستحبّات و ترك مكروهات؛ مرحله سوم: پرهيز از آنچه رنگ و بوى خدايى ندارد، اعم از: گناه يا مكروه و يا مباح. پيامبر خدا (ص) در ره‌نمودى به ابو ذر مى‌فرمايد:

يا أباذَرٍّ، لِيَكُن لَكَ فى كُلِّ شَى‌ءٍ نِيَّةٌ صالِحَةٌ حَتَّى فِى النَّومِ وَالأَكلِ.[٤٥٠]

اى ابو ذر! بايد در هر چيز، نيت شايسته داشته باشى، حتّى در خوردن و خوابيدن.

اين ره‌نمود، به اين مرحله از توحيد- كه بالاترين مرحله توحيد در طاعت است- اشاره دارد.[٤٥١]

آنچه مهم است اين كه اگر قانون الهى، تنها نقشه راه شادكامى و يگانه برنامه سعادت است، لازمه تحقّق شادكامى، پيروى از اين برنامه است. اين جاست كه توحيد در فرمان‌بردارى، با توحيد در حكم، پيوند مى‌خورَد. باور به توحيد در حكم بدون توحيد در اطاعت، به شادكامى ختم نمى‌شود. لذا بايد از برنامه شادكامى خداوند متعال پيروى نمود. البته اين برنامه، در لا به لاى متون دينى (قرآن و حديث) نهفته است و بايد آنها را استخراج و طبقه‌بندى نمود- كه يكى از اهداف اين كتاب نيز هست-. پيروى از ديگر برنامه‌هاى شادكامى، از سويى شرك در طاعت و از سوى ديگر، ناكارآمد در تحقّق شادكامى است. از اين رو، مى‌توان گفت كه علّت ناكامى در شادكامى- در اين بخش-، شرك در طاعت است.

پنج. تحليل نهايى‌

از آنچه گذشت، روشن شد كه:

تنها منبع قانون‌گذارى، خداوند متعال است؛ زيرا قانون خداوند متعال، تنها قانونى است كه مى‌تواند شادكامى اصيل را تحقّق بخشد. هر قانونى جز اين، بى‌ترديد ناكام خواهد بود. قوانين الهى، هدفى جز تأمين سعادت و شادكامى اصيل انسان را ندارند.

هدف اساسى تشريع، حيات و زنده ساختن انسان است. قوانين الهى، در اصل، راه تأمين شادكامى اند. لذا همه آنها بر اساس خير و مصلحت انسان تنظيم شده‌اند و عمل به آنها تضمين كننده شادكامى، و سرپيچى از آنها موجب شقاوت و ناشادكامى فرد مى‌گردد.

در متون دينى، از دين به عنوان شريعتى «آسان و راحت» ياد شده است و مبناى سختگيرى، مورد نفى قرار گرفته است.

[٤٥٠]. مكارم الأخلاق، ج ٢، ص ٣٧٠، ح ٢٦٦١.

[٤٥١]. دانش‌نامه عقايد اسلامى، ج ٥، ص ١١١.