همانا رسول خدا (ص) هماره مى‌فرمود: «به درستى كه بهشت با سختى‌ها آميخته شده است و دوزخ با لذّت‌ها». و بدانيد كه هيچ طاعتى نيست مگر آن كه با سختى انجام مى‌شود و هيچ معصيتى نيست مگر آن كه با لذّت همراه است. پس خدا رحمت كند كسى را كه از شهوتش جدا شود و ريشه هوسش را درآورد! به درستى كه اين نفس خيلى دور [از شهوتش‌] جدا مى‌شود و هماره به معصيت هوسى گرايش دارد.

دقيقا به همين جهت است كه خداوند متعال مى‌فرمايد:

(وَ عَسى‌ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ عَسى‌ أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ.[١٦٦٨] بسا چيزى را خوش نمى‌داريد و آن براى شما خوب است و بسا چيزى را دوست مى‌داريد و آن براى شما بد است، و خدا مى‌داند و شما نمى‌دانيد).

از آنچه گفتيم روشن مى‌شود كه براى تحقّق طاعت و ترك معصيت، بايد نفس را كنترل و رفتار را تنظيم نمود. اگر رفتار عصيانى همراه با لذّت و رفتار طاعتى همراه با كراهت است، پس بايد مسئله خويشتندارى و تنظيم رفتار را جدّى گرفت و در باره آن چاره‌انديشى كرد. اين همان چيزى است كه در ادبيات دين با نام «تقوا» شناخته مى‌شود. امّا سؤال اين است كه چگونه مى‌توان بر هواى نفس غلبه كرد و رفتارها را تنظيم نمود؟

موضوع عوامل خويشتندارى‌اى كه موجب طاعت و ترك معصيت مى‌گردد، از مسائل بسيار مهم و دامنه‌دارى است كه در اين مجال نمى‌توان به آنها پرداخت. نويسنده پيش‌تر در كتاب اخلاق‌پژوهى حديثى، به بررسى اين موضوع پرداخته و تا حدودى، عوامل آن را مشخص كرده است. محقّق، بر اين باور است كه براى مهار نفس و تنظيم رفتارى كه موجب طاعت و ترك معصيت مى‌گردد، به نيروى بازدارى و توان خويشتندارى نياز داريم كه «تقوا» ناميده مى‌شود. البته خويشتندارى يا تقوا، منشأ و خاستگاهى به نام «عقل» دارد. عقل، ماهيتى مركّب از «شناخت و بازدارى» دارد كه در ادبيات دين، «علم» و «تقوا» ناميده مى‌شود. مى‌توان ادّعا كرد كه تئورى دين در مهار نفس و تنظيم رفتار، «خويشتندارى عقلانى» است. انسان خويشتندار، توان بازدارى رفتارهاى ناشايست و وادارى به رفتارهاى شايسته را دارد؛ از اين رو وى مى‌تواند نفس خود را مهار و رفتارهايش را تنظيم كند.

البته تقوا عنصرى عملياتى نيست كه در عرض ديگر صفات قرار گيرد و مستقيماً به عنوان يكى از عناصر تنظيم رفتار باشد. تقوا، مفهومى عام و انتزاعى از مجموعه عناصرى است كه به تنظيم‌

[١٦٦٨]. سوره بقره، آيه ٢١٦.