الگوى اسلامى شادكامى با رويكرد روان شناسى مثبت گرا - پسنديده، عباس - الصفحة ٣٤٣ - يك واژه حِرمان

مصداق‌ها به دست آورد. در ادبيات دين اين بحث با واژه‌هاى مختلف آمده كه عبارتند از: «حِرمان»، «غَبن»، «خُسران»، «مصيبت» و «شرّ» كه در ادامه به بررسى آنها مى‌پردازيم.

يك. واژه حِرمان‌

در معرفى محروم و محروميت، موارد و مصاديق متفاوتى در متون دينى بيان شده است. يكى از اين موارد، محروميت از «خَير» مال است. تصوّر مردم اين است كه محروميت، نداشتن مال است؛ امّا واقعيت اين است كه بهره نبردن از مال، نشانه محروميت است، نه فقدان آن. اين، به چگونگى استفاده از مال بر مى‌گردد. برخى با استفاده از مال، خير را براى خود مى‌خَرند و برخى شر را. بر اساس منطق اسلام، به كسى كه فاقد مال است، محروم نمى‌گويند؛ بلكه محروم كسى است كه از خير بردن از مال، محروم باشد. امام على (ع) در اين باره مى‌فرمايد:

إنّ العَبدَ إذا ماتَ قالَتِ الملائكةُ: ما قَدَّمَ؟ وقالَ النّاسُ: ما أخَّرَ؟ فقَدِّموا فَضلًا يكن لَكم، ولا تُؤخِّروا كيلا يكونَ حَسرَةً علَيكم؛ فإنّ المَحرومَ مَن حُرِمَ خَيرَ مالِهِ، والمَغبوطَ مَن ثَقَّلَ بالصَّدَقاتِ والخَيراتِ مَوازينَهُ.[١٢٦٢]

هرگاه بنده بميرد، فرشتگان مى‌گويند: چه پيش فرستاد؟ و مردم مى‌گويند: چه بر جاى گذاشت؟ پس، زيادى مال خود را پيش بفرستيد، تا براى شما باشد و بر جاى نگذاريد تا مايه حسرت شما گردد؛ زيرا محروم، كسى است كه از خير و منفعت مال خود محروم بماند و سعادتمند، كسى است كه ترازوى اعمالش از صدقات و خيرات، سنگين شود.

مورد ديگر، «محروميت از بهره‌هاى آخرت» است. شايد برخى، بهره نبردن از دنيا را نشانه محروميت بدانند؛ امّا محروميت دنيوى در برابر محروميت اخروى، هيچ است. بهره دنيايى اگر موجب محروميت از بهره‌هاى آخرت گردد، به هيچ نمى‌ارزد. امام على (ع) با اشاره به اين كه بى‌رغبتى به دنيا، چيزى از روزى انسان نمى‌كاهد و رغبت به آن، چيزى بر آن نمى‌افزايد، تأكيد مى‌كند كه محروم، كسى است كه از بهره آخرت محروم باشد، نه بهره دنيا:

إنَّ عَلامَةَ الرّاغِبِ فى ثَوابِ الآخِرَةِ، زُهدُهُ فى عاجِلِ زَهرَةِ الدُّنيا، أما إنَّ زُهدَ الزّاهِدِ فى هذِهِ الدُّنيا لا ينقُصُهُ مِمّا قَسَمَ اللّه لَهُ فيها وإن زَهِدَ، وإنَّ حِرصَ الحَريصِ عَلى عاجِلِ زَهرَةِ الحَياةِ الدُّنيا لا يزيدُهُ فيها وإن حَرَصَ، فَالمَغبونُ مَن حُرِمَ حَظَّهُ مِنَ الآخِرَةِ.[١٢٦٣]

نشانه كسى كه خواهان پاداش آخرت است، زُهدورزى او به زَرق و برق اين دنياى گذراست. بدانيد كه زهدِ زهدورزِ به اين دنيا، چيزى از آنچه خداوند در دنيا قسمت او

[١٢٦٢]. عيون أخبار الرضا( ع)، ج ١، ص ٢٩٨، ح ٥٦.

[١٢٦٣]. الكافى، ج ٢، ص ١٢٩، ح ٦؛ مشكاة الأنوار، ص ٢٠٦، ح ٥٥٤؛ بحار الأنوار، ج ٧٣، ص ٥٢، ح ٢٤.