راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٥٢٥ - قسم سوم- در مباشرت اسبابى كه ضررى را كه بيم آن است دفع مىكند

وَ دَعْ أَذاهُمْ وَ تَوَكَّلْ عَلَى الله«٢٦» و نيز: فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ من الرُّسُلِ«٢٧» و نيز: نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ الَّذِينَ صَبَرُوا وَ عَلى‌ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ.«٢٨» اين كه گفته شد در باره آزار مردم است. امّا صبر بر آزار درندگان و مارها و كژدمها و ترك دفع آنها با توكّل مناسبتى ندارد چه صبر بر آزار آنها سودى ندارد، و اقدام و عدم اقدام نسبت به كارى به خاطر خود آن كار نيست بلكه براى كمك به دين است، و ترتّب اسباب در اين جا مانند ترتّب اسباب در كسب و جلب منافع است، و ما با اعاده مطلب سخن را طولانى نمى‌كنيم.

همچنين استفاده از سببهايى كه ضرر را از مال دفع مى‌كند موجب نقصان توكّل نيست، مانند اين كه به هنگام بيرون آمدن از خانه در را قفل كند، يا زانوى شتر را ببندد، زيرا اينها اسبابى است كه به طور قطع يا ظنّ از سنّتهاى الهى شناخته شده‌اند. از اين رو، هنگامى كه اعرابى خواست شتر را بى آن كه زانويش را ببندد رها كند و گفت توكّل بر خدا كرده‌ام پيامبر (ص) به او فرمود: «زانوى شتر را ببند و توكّل كن.»«٢٩» خداوند فرموده است: خُذُوا حِذْرَكُمْ،«٣٠» و در بيان چگونگى نماز خوف فرموده است: وَ لْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ«٣١» و نيز: وَ أَعِدُّوا لَهُمْ ما اسْتَطَعْتُمْ من قُوَّةٍ وَ من رِباطِ الْخَيْلِ«٣٢» و به موسى فرمود: فَأَسْرِ بِعِبادِي لَيْلًا«٣٣» شب را پناهگاه قرار دادن تا از چشم دشمنان پوشيده بمانند نوع سببى است. همچنين پيامبر خدا (ص) در غار پنهان شد تا از چشم دشمنان پوشيده بماند و بدين طريق ضرر آنها را دفع كند. برداشتن سلاح در نماز دفع كننده قطعى نيست بر خلاف آن كه كشتن مار و كژدم دافع قطعى است ليكن برداشتن سلاح سببى مظنون‌