سلوك راه دين مانع تو نخواهد بود، و هنگامى كه آن را سركوب كردى و مقصود خود را به دست آوردى، بر او پيروز شده‌اى امّا مادام كه در مجاهده‌اى در طلب اين پيروزى هستى.

او در مقايسه با كسى كه مشغول جهاد است مانند كسى است كه دشمن را شكست داده و او را به اسارت گرفته در حالى كه جهادگر در صف كارزار مشغول پيكار است و نمى‌داند چگونه جان بسلامت برد. و نيز مانند كسى است كه سگ خود را براى شكار آموزش داده و اسبش را براى اين كار تربيت كرده و سگ خوى درّندگى و اسب عادت چموشى را رها كرده و هر دو در پيش روى او خوابيده‌اند، در حالى كه جهادگر هنوز مشغول تربيت و رام كردن سگ و اسب خود مى‌باشد. دسته‌اى در اين باره دچار لغزش شده و پنداشته‌اند هدف اصلى مجاهده است و ندانسته‌اند كه مراد از آن طلب رهايى از موانع راه است. برخى ديگر گمان كرده‌اند كه مقصود نهايى سركوب شهوات و بكلّى ريشه‌كن كردن آنهاست تا آن جا كه برخى اين راه را آزموده و در آن درمانده و گفته‌اند اين امر محالى است و در نتيجه شرع را تكذيب كرده و پوياى راه اباحه گرديده و در پيروزى از شهوات لجام گسيخته شده‌اند. بى شكّ همه اينها نادانى و گمراهى است و ما در كتاب رياضت نفس از بخش مهلك طريق حقّ را بيان كرده‌ايم.

اگر بگويى: قول درباره دو تن تايب چيست؟ كه يكى از آنها گناهش را فراموش كرده و درباره آن نمى‌انديشد، و ديگرى گناه خود را پيش چشم خويش قرار داده و پيوسته پيرامون آن فكر مى‌كند و در آتش پشيمانى مى‌سوزد. از اين دو تن كدام يك افضل است؟

پاسخ اين است بدانى كه در اين مطلب نيز عالمان اختلاف كرده‌اند. برخى از آنها گفته‌اند: حقيقت توبه آن است كه گناهت را در پيش چشمت داشته باشى. بعضى ديگر گفته‌اند: حقيقت توبه اين است كه گناهت را فراموش كنى. نزد ما هر يك از اين دو مذهب حقّ است ليكن نسبت به دو حالت. سخن متصوّفه همواره نارسا و قاصر است، زيرا عادت هر يك از آنان اين است كه تنها از حال خودش خبر مى‌دهد و حال ديگران برايش مهمّ نيست. از اين رو پاسخ اين مطلب بر حسب اختلاف احوال مختلف مى‌باشد.

سخن متصوّفه نسبت به درجات علم داراى نقصان است، زيرا بهتر و كاملتر اين است كه شناخت اشيا چنان كه هستند صورت گيرد. ليكن نسبت به مراتب همّت و ارادت و