بدين گونه كه ذكر شد با همديگر تفاوت و اختلافى دارند و شخص يا هلاك مى‌شود، يا مدّتى تحت عذاب است و يا نجات مى‌يابد و به سراى امن و سلامت وارد مى‌شود، و يا رستگار است. رستگاران نيز يا در جنّات عدن (جاويد) و يا در جنّات المأوى و يا در جنّات الفردوس وارد مى‌شوند و عذاب شدگان نيز يا مدّت عذاب آنها اندك و يا هزار تا هفت هزار سال خواهد بود، و چنان كه در اخبار وارد شده اين دسته، آخرين كسانى هستند كه از دوزخ بيرون آورده مى‌شوند.«٤١» همچنين هلاك شدگانى كه از رحمت خداوند نوميدند درجات يا دركات آنها در دوزخ متفاوت است. اين درجات بر حسب اختلاف طاعات و معاصى آنهاست. اكنون به چگونگى توزيع اين درجات مى‌پردازيم:

رتبه اوّل- رتبه هلاك شدگان است و مقصود از هلاك شدگان آنهايى هستند كه از رحمت خداوند محروم و نوميدند، زيرا همان گونه كه در مثال مذكور گفته شد كه آن كه به فرمان پادشاه كشته شده است از رضا و بخشش او نوميد است. بر تو است كه از معانى اين مثال غفلت نورزى، اين درجه اختصاص به منكران توحيد و اعراض كنندگان و كسانى دارد كه شيفته و دلباخته دنيا شده و خداوند و پيامبران او و كتابهاى آسمانى را تكذيب مى‌كنند، زيرا سعادت اخروى، رسيدن به قرب خداوند و نظر كردن بر وجه كريم اوست، و اين مرتبه جز با تحصيل معرفتى كه از آن به ايمان و تصديق تعبير مى‌شود حاصل نمى‌گردد و ملحدان كه همان منكران و تكذيب كنندگان براى هميشه و ابدالاباد از رحمت خداوند محروم و نوميد مى‌باشند. آنان كسانى هستند كه پروردگار جهانيان و فرستادگان او را تكذيب كرده‌اند و بى‌ترديد در آن روز از پروردگار خود محجوبند، و هر كس از محبوب خود محجوب باشد به شهوات و هوسهايش واگذاشته شده و ناچار در جهنّم به آتش فراق خواهد سوخت. از اين رو عارفان گفته‌اند: ترس ما از آتش جهنّم و اميد ما براى حور العين نيست بلكه مقصد ما تنها لقاى او و گريز ما از حجاب اوست و گفتند: كسى كه خداوند را براى پاداش عبادت مى‌كند پست و لئيم است زيرا او را به طمع بهشت يا از بيم دوزخ عبادت مى‌كند، ليكن عارف خداوند را براى خود او پرستش مى‌كند نه چيز ديگر، و به حور العين و ميوه‌هاى بهشتى رغبتى ندارد، و از دوزخ بيمناك نيست، چه اگر آتش فراق در دل افروخته شود سوزش آن بر آتشى كه اجسام را

«٤١» (( النوادر )) ترمذى حكيم .