راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء)

كتاب توبه

ركن اول- در حقيقت توبه

وجوب توبه و فضيلت آن

وجوب توبه فورى است

وجوب توبه همگانى است

اقسام گناهان و نسبت آنها با صفات انسان

آنچه گناهان صغيره را كبيره مىكند

اقسام بندگان در دوام توبه

كتاب صبر و شكر

بخش اوّل- در صبر

حقيقت صبر و معناى آن

صبر نيمى از ايمان است

اقسام صبر بر حسب اختلاف در قوّت و ضعف

قسم اوّل كه در آنها اختيار دارد افعال اوست كه آنها را طاعت يا معصيت گويند و اينها دو نوع است

بخش دوم- در شكر

تعريف شكر و حقيقت آن

تميز ميان آنچه محبوب و مكروه خداست

1- نعمتهاى خداوند در آفرينش اسباب ادراك

2- اقسام نعمتهايى كه در آفرينش ادراكات است

3- نعمتهاى خداوند در آفرينش قدرت و ادوات حركت

5- نعمتهاى خداوند در اسبابى كه رساننده خوردنيها هستند

6- در اصلاح خوردنيها

7- در اصلاح مصلحان

8- نعمتهاى خداوند در آفرينش فرشتگان

برترى نعمت بر بلا

كتاب خوف و رجا

بخش اوّل در رجا و بخش دوم در خوف است

بخش اول- در رجا

حقيقت رجا

فضيلت رجا و ترغيب به آن

بخش دوّم- در خوف

حقيقت خوف

درجات خوف و اختلاف آن در قوّت و ضعف

اقسام خوف در نسبت به آنچه از آن بيم است

فضيلت خوف و ترغيب به آن

دارويى كه حالت خوف بدان حاصل مىشود

معناى بدى عاقبت

كتاب فقر و زهد

بخش اول- در فقر

فضيلت مطلق فقر

فضيلتى كه ويژه فقيران راضى و قانع و راستگوست

آداب فقير در حالت فقر

آداب فقير در قبول عطاى بدون درخواست

حرمت خواهش بدون ضرورت و آداب فقير مضطر

مقدار دارايى كه با آن سؤال حرام مىشود

بخش دوم- در زهد

درجات زهد و اقسام آن

زهد در چيزهايى كه از ضرورتهاى زندگى است

گفتار امام صادق (ع) در زهد

كتاب توحيد و توكّل

بخش اول- فضيلت توكّل

حقيقت توحيد كه ريشه توكّل است

بخش دوم اين كتاب در احوال توكّل و اعمال آن است

اعمال متوكّلان

قسم اوّل- در جلب آنچه نافع است

قسم دوم- در ذكر اسباب اندوختن

قسم سوم- در مباشرت اسبابى كه ضررى را كه بيم آن است دفع مىكند

قسم چهارم- سعى در دفع ضرر مانند درمان بيمارى و جز آن

ففى فؤاد المحبّ نار جرى = أحرّ نار الجحيم أبردها«43»

وافق شنّ طبقه = وافقه فاعتنقه«42»

قال المنجّم و الطّبيب كلاهما = لا يحشر الاموات قلت اليكما«18»

إن صحّ قولكا فلست بخاسر = أوصحّ قولي فالخسار عليكما«19»

و لم أر في عيوب النّاس عيبا = كنقص القادرين على التّمام«49»

و الصّبر عنك فمذموم عواقبه = و الصّبر في سائر الأشياء محمود«111»

الصّبر يجمل في المواطن كلّها = إلّا عليك فإنّه لا يجمل«112»

و من يك ذا فم مرّ مريض = يجد مرّا به الماء الزّلالا«31»

لكلّ إلى شأو العلى حركات = و لكن عزيز في الرّجال ثبات«49»

شربنا شرابا طيّبا عند طيّب = كذاك شراب الطيّبين يطيب«71»

شربنا و أهرقنا على الأرض فضله = و للأرض من كأس الكرام نصيب«72»

إذا لم يكن عون من الله للفتى = فاكثر ما يجني عليه اجتهاده«29»

إذا ما القوت يأتيك كذا الصحّة و الأمن = و أصبحت أخا حزن فلا فارقك الحزن«74»

اصبر نكن بك صابرين فإنّما = صبر الرعيّة بعد صبر الرّأس«11»

خير من العبّاس أجرك بعده = و الله خير منك للعبّاس«12»

و ليس في سواك حظ = فكيف ما شئت فاختبرنى«36»

اريد وصاله و يريد هجري = فأترك ما اريد لما يريد«37»

أحسنت ظنّك بالأيّام إذ حسنت = و لم تخف سوء ما يأتي به القدر«98»

و سالمتك اللّيالي فاغتررت بها = و عند صفو اللّيالى يحدث الكدر«99»

اضرع إلى الله لا تضرع إلى النّاس = و اقنع بيأس فإنّ العزّ في اليأس«42»

و استغن عن كلّ ذى قربى و ذي رحم = إنّ الغنىّ من استغنى عن النّاس«43»

يا جامعا مانعا و الدّهر يرمقه = مقدّرا أىّ باب منه يغلقه«44»

مفكّرا كيف تأتيه منيته = أغاديا أم بها يسري فتطرقه«45»

جمعت مالا ففكّر هل جمعت له = يا جامع المال أيّاما تفرّقه«46»

المال عندك مخزون لوارثه = ما المال مالك إلّا يوم تنفقه«47»

أرفه ببال فتى يغدو على ثقة = إنّ الّذى قسّم الارزاق يرزقه«48»

فالعرض منه مصون ما يدنّسه = و الوجه منه جديد ليس يخلقه«49»

إنّ القناعة من يحلل بساحتها = لم يلق في ظلّها همّا يؤرّقه«50»

ألم تر أنّ المرء طول حياته = معنّى بأمر لا يزال يعالجه

«60» كدود كدود القزّ ينسج دائما = و يهلك غمّا وسط ما هو ناسجه«61»

متى ترحّلت عن قوم و قد قدروا = ألّا تفارقهم فالرّاحلون هم«32»

ألا كلّ شىء ما خلا الله باطل = و كلّ نعيم لا محالة زائل «64»

لنقل الصّخر عن قلل الجبال = أعزّ إلىّ من منن الرّجال«15»

يقول النّاس لي في الكسب عار = فقلت العار في ذلّ السؤال«16»

أنا حامد أنا شاكر أنا ذاكر = أنا جابع أنا ضايع أنا عاري«18»

هي ستّة و أنا الضّمين لنصفها = فكن الضّمين لنصفها يا باري«19»

مدحى لغيرك لهب نار خضتها = فأجر عبيدك من دخول النّار«20»

راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٤٢٦ - بخش دوم- در زهد

«٩٠» سؤال از جمله فحشاست و جز به هنگام ضرورت مباح نشده است. حالت كسى كه درخواست حاجتى مى‌كند كه متأخّر از يك شبانه روز است هر چند در طول سال بدان محتاج شود بدتر از حال كسى است كه مالى از راه ارث به او برسد و آن را براى احتياجات پس از يك سال خود اندوخته كند، و اگر چه هر دو عمل بر طبق فتواى ظاهرى مباحند ليكن آنها از محبّت دنيا و درازى آرزو و نداشتن وثوق به فضل الهى ناشى مى‌شوند و اين از بزرگترين مهلكات است.

مى‌گويم: پس از اين غزّالى فصلى در بيان احوال سؤال كنندگان ذكر، و برخى از گفته‌هاى صوفيان و كارهاى آنان را در آن نقل كرده است و چون به آنها و آنچه انجام مى‌دهند وثوق و اعتمادى نيست از آوردن آنها صرف نظر مى‌كنيم. و هر كس بخواهد بر حقيقت فقر و زهد آگاهى يابد به آنچه در آخر بخش دوم اين كتاب از امام صادق (ع) و احتجاج آن حضرت با صوفيان ذكر كرده‌ايم مراجعه كند.

بخش دوم- در زهد

در اين بخش حقيقت زهد و فضيلت و درجات و اقسام آن، همچنين چگونگى زهد در خوراك، لباس، مسكن، اثاث و ضرورات زندگى و نشانه‌هاى آن شرح داده مى‌شود.

حقيقت زهد

بدان زهد در دنيا يكى از مقامات شريف سالكان است، و آن مانند ديگر مقامات از علم و حال و عمل صورت مى‌بندد زيرا چنان كه پيشينيان گفته‌اند همه ابواب ايمان به علم و قول و عمل باز مى‌گردد. و گويا در اين تعريف قول به سبب ظهور آن به جاى حال ذكر شده است چه آن نشان دهنده حال باطن است و گرنه قول به نفس خود مراد نيست، و آن اگر برخاسته از حال نباشد اسلام ناميده مى‌شود نه ايمان. علم سبب حال و آن به منزله درخت ثمربخشى است كه حال ثمره آن است همچنان كه عمل ثمره حال مى‌باشد. اينك ما حال را با هر دو طرف آن كه علم و عمل است شرح مى‌دهيم:

«٩٠» بقره / ٢٦٨: شيطان شما را (به هنگام انفاق ) وعده فقر و تهيدستى مى دهد و به فحشاء (و زشتى ها) دعوت مى كند ليكن خداوند به شما وعده آمرزش و بخشش ‌ مى دهد.