راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٣٢ - وجوب توبه همگانى است

اشاره كرده و فرموده است: من قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْ لا أَخَّرْتَنِي إِلى‌ أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَكُنْ من الصَّالِحِينَ، وَ لَنْ يُؤَخِّرَ الله نَفْساً إِذا جاءَ أَجَلُها«٣٧» گفته شده است معناى اجل قريبى كه درخواست مى‌كند اين است كه هنگامى كه پرده از پيش چشم بنده برداشته مى‌شود مى‌گويد: اى فرشته مرگ يك روز به من مهلت ده تا از پيشگاه پروردگارم پوزش بخواهم و كار نيكى توشه راه خود سازم. فرشته به او پاسخ مى‌دهد:

روزها را به پايان بردى و ديگر روزى باقى نيست، مى‌گويد: ساعتى مرا مهلت ده، پاسخ مى‌دهد: ساعتها را به سر رسانيدى و هيچ ساعتى باقى نيست، پس از آن در توبه بر روى او بسته مى‌شود، و روح او را به خروج از تن وا مى‌دارد، و نفسهايش در سينه‌اش به شماره مى‌افتد، و تلخى نوميدى را از تدارك اعمال، و اندوه پشيمانى را از تضييع عمر اندك اندك احساس مى‌كند، و در نتيجه اين هول و هراسها اصل ايمان او دستخوش اضطراب مى‌شود. پس هنگامى كه جان از بدنش خارج گردد چنانچه از سوى خداوند به او نظر رحمت شود روح او بر آيين توحيد از تنش بيرون مى‌رود، و اين همان حسن عاقبت است، و اگر شقاوت مقدّر او بوده است روح او با شكّ و نگرانى از بدنش جدا مى‌شود و اين بدى عاقبت است. در اين مورد خداوند متعال فرموده است: وَ لَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ«٣٨»، بلكه توبه همان است كه خداوند متعال فرموده است: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى الله لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ من قَرِيبٍ«٣٩» يعنى ديرى از زمان ارتكاب گناهش نمى‌گذرد كه پشيمان مى‌شود، و به دنبال آن با به جا آوردن حسنه و اعمال نيك آثار گناهش را محو مى‌كند پيش از آن كه زنگار بر دلش متراكم شود و ديگر قابل زدودن نباشد، از اين رو پيامبر خدا (ص) فرموده است: «به دنبال گناه كار نيك به جا آوريد تا آن را محو كند» و به همين سبب لقمان به‌