راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٢٩٨ - برترى نعمت بر بلا

است، و اين مانند قول آن حضرت است كه فرموده است: «روزه نصف صبر است.»«٤٥»

زيرا هر چيزى را دو نيم كنند يك نيمه آن را نصف مى‌گويند هر چند ميان دو نصف تفاوت باشد، چنان كه مى‌گويند: ايمان علم و عمل است، پس علم نصف ايمان است.

امّا اين امر دليل بر آن نيست كه عمل با علم برابر است. در خبر آمده است كه: «همه درهاى بهشت دو لنگه‌اى است جز در صبر كه يك لنگه است و اهل بلا نخستين كسانى هستند كه به آن وارد مى‌شوند و پيشاپيش آنها ايّوب (ع) است.»«٤٦»

بارى آنچه در فضيلت فقر وارد شده دليل بر فضيلت صبر نيز هست، زيرا صبر حالت مستمند و شكر حالت توانگر است.

مى‌گويم: در كافى از ابى جعفر (ع) روايت شده كه فرموده است: «مردانگى در صبر به هنگام احتياج و تنگدستى و تعفّف (باز ايستادن از حرام و خوددارى از سؤال) و توانگرى بيشتر از مردانگى در بخشش است.»«٤٧»

غزّالى مى‌گويد: اين مقامى است كه عوام را قانع مى‌كند و ضمن وعظى كه در خور آنان و براى معرّفى مصالح دينى ايشان باشد آنان را كافى است.

مقام دوم بيانى است كه مقصود از آن شناساندن حقايق به اهل علم و بينش از طريق كشف و روشنگرى است. در اين مورد مى‌گوييم: هر دو امرى كه مبهم باشند مقايسه ميان آنها مادام كه ابهام آنها باقى است غير ممكن است مگر آن كه حقيقت هر كدام از آن دو روشن شود، و هر مكشوفى كه مشتمل بر اقسامى باشد قسمتى از آن را با قسمتى ديگر نمى‌توان مقايسه كرد، بلكه لازم است افراد هر يك با هم سنجيده و مقايسه گردد تا رجحان هر كدام معلوم شود. صبر و شكر اقسام و فروع بسيار دارند و حكم آنها از حيث رجحان و نقصان با اجمال و اختصار روشن نمى‌شود. از اين رو مى‌گوييم: همچنان كه پيش از اين نيز ياد كرده‌ايم اين مقامات از سه چيز تشكّل مى‌يابند كه عبارتند از: علوم، احوال و اعمال، صبر و شكر و ديگر مقامات نيز همين گونه است، و اگر بعضى از اين سه چيز با بعضى ديگر از آنها سنجيده شود براى ظاهر بينان چنين معلوم مى‌گردد كه علوم براى احوال و احوال براى اعمال خواسته مى‌شود از اين رو اعمال از آن دو افضل است.