او طولانى گردد چنان كه حقّ تعالى فرموده است: إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً.«٤» امّا گنهكار از كجا مى‌داند كه در دنيا گنهكارتر از او وجود دارد، زيرا بسا خطورات بى‌ادبانه درباره خداوند و صفات او واقع مى‌شود كه گناه آن از شرابخوارى و زنا و ديگر معاصى بدنى بزرگتر و سنگينتر است. به همين سبب حقّ تعالى نسبت به امثال اين گناهان‌

فرموده است: تَحْسَبُونَهُ هَيِّناً وَ هُوَ عِنْدَ الله عَظِيمٌ«٥» و نيز از كجا مى‌دانى كه غير تو از تو گناهكارتر است، چه شايد مجازات او به آخرت موكول، و مجازات تو در دنيا مقرّر شده باشد. در اين صورت شكر خدا نمى‌گويى؟

سوم، آن كه هيچ عقوبتى نيست جز اين كه مى‌توان تصوّر كرد كه به آخرت موكول شود. از مصيبتهاى دنيا مى‌توان با اسباب ديگرى كه آنها را آسان و وقوعش را سبك گرداند تسلّى به عمل آورد، امّا مصيبتهاى آخرت هميشگى است و اگر هميشگى نباشد با تسلّى راهى براى تخفيف آن نيست، زيرا در آخرت اسباب تسلّى از دسترس اهل عذاب مقطوع است. كسى كه مجازات او در دنيا مقرّر شده در آخرت مجازات نخواهد شد، چه پيامبر خدا (ص) فرموده است: «هر گاه بنده گناهى مرتكب شود و در دنيا سختى و بلايى به او رسد خداوند كريمتر از آن است كه بار دوّم او را مجازات كند».«٦»

مى‌گويم: اين مضمون از طريق خاصّه نيز به سندهاى مختلف روايت شده است.«٧»

غزّالى مى‌گويد:

٤- انسان بايد بداند مصيبت و بلايى كه به او مى‌رسد در «امّ الكتاب» ثبت و مقدّر شده و ناگزير بر او وارد مى‌شود و هنگامى كه فرا رسيد فراغت از آن حاصل شده و آسودگى از كلّ يا بعضى از آن به دست آمده و اين نعمتى است.

٥- اين كه ثواب مصيبت بيش از خود آن است، زيرا مصيبتهاى دنيا از دو جهت طريق‌

«٤» آل عمران / ١٧٨:... ما به آنها مهلت مى دهيم كه بر گناهانشان بيفزايند و عذاب خوار كننده اى براى آنهاست .

«٥» نور / ١٥:... گمان كرديد اين امر كوچكى است در حالى كه نزد خدا بزرگ است .

«٦» سنن ابن ماجه به شماره ٢٦٠٤ از حديث على (ع ) بدين گونه : ((كسى كه در دنيا گناهى را مرتكب شود و خداوند او را بدين سبب مجازات كند حق تعالى دادگرتر از آن است كه دوبار بنده اش را مجازات فرمايد، و هر كس در دنيا گناهى كند و خداوند آن را بر او بپوشاند حق تعالى گرامى تر از آن است كه به چيزى بازگردد كه آن را عفو كرده است )).

«٧» كافى ٢/٤٤٤ (( باب تعجيل عقوبة الذنب . ))