از اين رو هر گاه از تصنيفى به شگفت آيى از مصنّف آن در شگفت مباش بلكه از كسى در تعجّب باش كه مصنّف را براى تأليف آن مورد انعام و هدايت و ارشاد قرار داده و آن را بدين كار گمارده است. چنان كه اگر لعبتهاى شعبده گران را ببينى كه پاى مى‌كوبند و حركات موزون و متناسب مى‌كنند نبايد از بازى آنها دچار شگفتى شوى چه اينها تكّه پارچه‌هايى هستند كه آنها را به حركت درآورده‌اند و به ذات خود متحرّك نيستند ليكن بايد از مهارت شعبده‌باز به شگفت آيى كه آنها را با تارهاى باريكى كه به چشم ديده نمى‌شوند به حركت درآورده است.

بارى مقصود آن است كه غذاى گياهان جز به آب و هوا و خورشيد و ماه و ستارگان انجام نمى‌شود و انجام آنها نيز جز به افلاكى كه ستارگان در آن متمركزند صورت نمى‌گيرد و تحقّق اينها نيز جز با حركت افلاك ميسّر نمى‌گردد، و حركات افلاك جز به تحريك فرشتگان آسمانى تحقّق نمى‌يابد. اين اسباب همچنان ادامه مى‌يابد و به سببهاى دورى مى‌رسد كه از ذكر آنها صرف نظر مى‌كنيم، زيرا آنچه ياد كرديم هشدارى است نسبت به آنچه از آن دست باز داشتيم، بنابراين به ذكر اسباب تغذيه گياهان بسنده مى‌كنيم.

٥- نعمتهاى خداوند در اسبابى كه رساننده خوردنيها هستند.

بدان كه خوردنيها همه در يك جا موجود نيستند، چه براى آنها شرايط مخصوصى است و به همين سبب در برخى جاها يافت مى‌شوند و در بعضى جاها يافت نمى‌شوند.

مردم بر روى زمين پراكنده‌اند، ممكن است دست بعضى به خوردنيها نرسد و درياها و بيابانها ميان آنها حايل شود. از اين رو بنگر چگونه خداوند متعال بازرگانان را مسخّر كرد، و دوستى مال و حرص در طلب سود را بر آنان چيره ساخته است با آن كه غالبا اين كار براى آنها سودى ندارد، زيرا آنچه را گرد مى‌آورند يا با كشتيها به ته درياها فرو مى‌رود و يا راهزنان به غارت مى‌برند، يا در بعضى شهرها مرگشان فرا مى‌رسد و حكّام اموال آنها را مى‌گيرند و بهترين حالت آنها اين است كه اموالشان بهره وارثانشان گردد در حالى كه اگر بدانند، وارثان سخت‌ترين دشمنان آنها هستند. بنابر اين بنگر چگونه خداوند جهل و غفلت را بر آنان چيره ساخته است به طورى كه براى به دست آوردن‌