شماره استخوانها و عضله‌ها و رگهاى و او تار و مفاصل و غضروفها و رطوبات آنها را شرح دهيم سخن به درازا مى‌كشد، و همه آنها براى خوردن و كارهاى ديگر مورد نياز است، بلكه در آدمى هزاران عضله و رگ و عصب است كه از حيث خردى و بزرگى و باريكى و ستبرى و كمى و بسيارى انقسام مختلف و متنوّعند، و هيچ چيزى از آنها نيست جز اين كه در آن يك يا دو يا سه يا چهار يا ده يا بيش از اين حكمت وجود دارد و همه آنها نعمتهاى خداوند است كه بر تو ارزانى داشته است. و اگر از آنها يك رگ ساكن بجنبد و يا يك جهنده ساكن شود. اى بيچاره هلاك خواهى شد. پس نخست به نعمتهاى خدا بنگر تا بر شكر او نيرو يابى زيرا تو از نعمتهاى خدا جز خوردن را نمى‌شناسى و اين پست‌ترين نعمتهاى اوست. آنگاه از اين نعمت چيزى جز اين نمى‌دانى كه گرسنه مى‌شوى و مى‌خورى و الاغ نيز مى‌داند كه گرسنه مى‌شود و مى‌خورد و سپس رنج مى‌كشد و مى‌خوابد و شهوتش به حركت در مى‌آيد و مجامعت مى‌كند و پس از آن مى‌آسايد و دستها را با هم بالا مى‌برد و لگد مى‌زند. و هر گاه تو چيزى جز آنچه الاغ مى‌داند ندانى چگونه مى‌توانى شكر نعمتهاى خداوند را به جا آورى.

بارى آنچه ما به اختصار بدان اشاره كرديم تنها قطره‌اى از دريايى از درياهاى نعمتهاى خداوند است و براى پرهيز از اطاله سخن و رعايت اجمال مى‌گويم آنچه را فرو گذاشته‌ايم بر آنچه بشناخته‌ايم قياس كن و بدان همه آنچه از نعمتهاى خداوند دانسته‌ايم و همه خلق آنها را مى‌دانند نسبت به نعمتهايى كه نشناخته‌اند كمتر از قطره‌اى از درياهاست جز اين كه هر كس چيزى از اينها را بداند شمّه‌اى از معانى قول حقّ تعالى را درك كرده كه فرموده است: وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ الله لا تُحْصُوها.«٤٧»

سپس بنگر كه چگونه خداوند متعال قوام اين اعضا و فوايد و ادراكات و نيروى آنها را به بخار لطيفى وابسته كرده است كه از اخلاط چهارگانه بر مى‌خيزد و قرار گاه آن دل است و در همه بدن از طريق رگهاى جهنده جريان مى‌يابد و به هيچ عضوى از اعضاى بدن نمى‌رسد جز اين كه به محض رسيدن همه چيزهايى كه آن عضو بدانها نياز دارد اعمّ از نيروى احساس و ادراك و حركت و جز اينها در او ايجاد مى‌شود. مانند چراغى كه آن را در اطراف خانه بگردانند كه با رسيدن آن هر جزيى از خانه را روشنايى فرا مى‌گيرد و اين از خلقت و اختراع خداست، ليكن به حكمت خود چراغ را سبب آن قرار داده است.

«٤٧» ابراهيم / ٣٤: و اگر نعمت هاى خدا را بشماريد، هرگز آنها را شمارش ‌ نخواهيد كرد.