شكيبايى در برابر خواستهاى شهوت است اعمّ از شهوت بطن و فرج نه شكيبايى در برابر خواستهاى خشم، لذا پيامبر خدا (ص) به همين مناسبت فرموده است: «روزه نصف صبر است»، زيرا كمال صبر شكيبايى و پايدارى در برابر هر دو انگيزه شهوت و انگيزه غضب است و در اين صورت روزه ربع ايمان خواهد بود.

به همين گونه بايد اندازه‌هاى شرعى و حدود اعمال و احوال و نسبت آنها را با ايمان درك كرد، و در اين مورد اصل اين است كه كثرت ابواب ايمان شناخته شود و بدانند كه واژه ايمان بر وجوه مختلفى اطلاق مى‌شود.

نامهاى مختلف صبر در نسبت به آنچه بايد از آن صبر كرد

بدان صبر دو نوع است: يكى صبر تن است مانند تحمّل سختيهايى كه بر بدن وارد مى‌شود و پايدارى در برابر آنها و اين دو قسم است: يكى از طريق فعل مانند انجام دادن كارهاى مشقّت‌بار و سخت اعمّ از عبادات و جز آنها و دوم از طريق تحمّل، مانند شكيبايى در برابر زدنهاى سخت و پايدارى در برابر بيماريهاى دشوار و زخمهاى هولناك. اين گونه صبر اگر موافق شرع باشد پسنديده است ليكن ستوده‌ترين نوع آن صبر روحى در برابر خواستهاى طبع و هوسهاست، و اين صبر اگر شكيبايى در برابر خواستهاى شكم و فرج باشد عفّت گفته مى‌شود، و اگر صبر در تحمّل مكروهى باشد نامهاى آن نزد مردم به اختلاف نوع مكروهى كه صبر بر آن غلبه مى‌كند مختلف مى‌شود، و اگر شكيبايى در برابر مصيبتى باشد تنها به واژه صبر اكتفا مى‌شود و ضدّ آن حالتى است كه آن را جزع و بى‌تابى مى‌نامند. اين حالت عبارت از آزاد گذاشتن انگيزه هوس است تا آواز را بلند كند و بر صورت بزند و گريبان چاك كند و جز اينها. اگر صبر در تحمّل رنج باشد آن را ضبط نفس مى‌نامند و ضدّ آن حالتى است كه آن را بطر مى‌گويند اگر صبر در جنگ و كارزار باشد آن را شجاعت مى‌خوانند و ضدّ آن جبن يا ترس است اگر صبر بر فرو بردن خشم باشد حلم گفته مى‌شود و ضدّ آن تذمّر يا خشمگينى است اگر صبر در برابر يكى از حوادث روزگار باشد آن را سعه صدر مى‌گويند و ضدّ آن دلتنگى و آزردگى و ضيق صدر است اگر پايدارى در پوشيده داشتن سخنى است آن را كتمان مى‌خوانند و صاحب آن كتوم يا راز دار گفته مى‌شود اگر صبر بر محروميّت از زرق و برق زندگى است آن را زهد مى‌گويند و ضدّ آن حرص است و اگر صبر بر مقدار