اعمال ناشى از آنها اختصاص مى‌دهند، و زمانى بر هر دو اطلاق مى‌گردد. معارف دين داراى ابوابى است و اعمال نيز ابواب و انواعى دارد، و چون واژه ايمان همه آنها را شامل مى‌شود لذا ايمان داراى هفتاد و چند باب مى‌باشد. ما اختلاف اين اطلاقات را در كتاب قواعد العقايد از بخش عبادات ذكر كرده‌ايم. امّا صبر به دو اعتبار و بر حسب دو اطلاق نصف ايمان است:

١- اين كه ايمان در مجموع تصديقات و اعمال اطلاق شود. در اين صورت ايمان داراى دو ركن است: يكى يقين و ديگرى صبر. مراد از يقين معرفتهاى قطعى به اصول دين است كه با هدايت و توفيق الهى حاصل مى‌شود، و مقصود از صبر عمل به مقتضاى اين يقين است زيرا يقين به او مى‌آموزد كه گناه زيانبار و طاعت سودمند است، و ترك گناه و مواظبت بر طاعت جز به صبر ميسّر نيست. صبر در حقيقت به كار بردن انگيزه دين در مقهور كردن انگيزه هوس و كاهلى است از اين رو به اين اعتبار صبر نصف ايمان است و به همين سبب پيامبر خدا (ص) صبر و يقين را كنار هم قرار داده و فرموده است: «از اندكترين چيزهايى كه به شما داده شده يقين و عزم بر صبر است ... تا آخر حديث.»«٣٩»

٢- اين كه ايمان بر احوالى كه اعمال ثمره و نتيجه آنهاست اطلاق شود نه بر معارف.

در اين صورت همه آنچه بر انسان وارد مى‌شود از دو قسم بيرون نيست: يا براى دنيا و آخرت او سودمند است و يا براى هر دو زيانبار است بعلاوه آنچه در حال صبر براى او زيان آور و در حال شكر برايش سودمند است. بدين اعتبار شكر يك نيمه ايمان است.

چنان كه يقين به اعتبار اوّل يكى از دو نيمه ايمان است. به همين مناسبت ابن مسعود گفته است: ايمان دو نيم است: نيمى صبر و نيم ديگر شكر است. اين حديث از پيامبر خدا (ص) نيز روايت شده است.«٤٠»

چون صبر، شكيبايى و پايدارى انگيزه‌هاى دين در برابر انگيزه‌هاى هوس است و انگيزه‌هاى هوس نيز دو قسم است. قسمتى برخاسته از شهوات و قسمتى ناشى از خشم مى‌باشند، و شهوت عبارت از طلب لذّت، و خشم گريز از درد و رنج است و روزه تنها

«٣٩» در آغاز كتاب ذكر شده ، و از طريق خاصه كافى ، ٢/٥٢، شماره ٦ از امام رضا (ع ) نقل كرده كه فرموده است : ((چيزى كمتر از يقين ميان بندگان تقسيم نشده است )).

«٤٠» (( الشعب ع(( بيهقى از حديث انس به سند ضعيف ، (( الجامع الصغير. ))