شود از آن حالت ديگرى در قلب به وجود مى‌آيد كه آن را اراده و قصد مى‌گويند و آن عزم انجام دادن كارى است كه به زمان حال يا گذشته و يا آينده مربوط مى‌شود. امّا تعلّق آن به زمان حال به سبب اراده به ترك گناهى است كه هم اكنون به آن آلوده است، و ارتباط آن به آينده عبارت از عزم اوست بر اين كه گناهى را كه سبب از دست رفتن محبوب او شده است، تا پايان عمر ترك كند، و تعلّق آن به گذشته براى اين است كه اگر اعمال او قابل جبران است آنها را قضا و تلافى كند. بنابراين علم نخستين قدم و سر آغاز همه اين خيرات مى‌باشد، و مقصودم از علم ايمان و يقين است. ايمان عبارت از تصديق اين امر است كه گناهان سمّ كشنده‌اند، و يقين تأكيد اين تصديق و استيلاى آن بر قلب و نفى هر گونه شكّ و ترديد مى‌باشد. انوار اين ايمان هر زمان بر دل بتابد آتش پشيمانى را بر مى‌افروزد، چه دل هنگامى كه به سبب تابش نور ايمان، خود را از محبوب خويش محجوب ببيند قرين اندوه مى‌گردد و او مانند كسى است كه انوار خورشيد بر او بتابد در حالى كه پيش از اين در تاريكى به سر برده و به سبب پراكنده شدن ابرها و برداشته شدن حجابها روشنايى بر او تابيده است، و در همين حال محبوبش را كه در شرف هلاكت است ديدار كند از اين رو آتش محبّت در دلش افروخته مى‌شود، و اين امر اراده‌اى در او پديد مى‌آورد تا از جاى برخيزد و گذشته را جبران كند. بنابراين علم و پشيمانى و اراده‌اى كه مبتنى بر ترك اعمال ناشايست در حال و آينده و تلافى گذشته باشد معانى سه گانه‌اى مى‌باشند كه حصول آنها مترتّب بر يكديگر است، و به مجموع آنها توبه گفته مى‌شود. بسيارى از اوقات واژه توبه را به معناى پشيمانى به كار مى‌برند، و علم را مقدّمه، و ترك را نتيجه و ثمره آن قرار مى‌دهند. از همين نظر پيامبر خدا (ص) فرموده است:

«پشيمانى توبه است»«١». زيرا پشيمانى از علمى كه موجب توبه و ثمره آن است و از اراده‌اى كه به دنبال آن مى‌آيد خالص نيست، و پشيمانى اين دو يعنى علم و اراده را كه موجب به ثمر رسيدن و نتيجه آن است در دو طرف خود به همراه دارد.

«١» سنن ابن ماجه ، به شماره ٤٢٥٢، مستدرك حاكم ، ج ٤، ص ٢٤٣ آن را نقل كرده و سند آن را صحيح دانسته است .