راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١١٢ - اقسام بندگان در دوام توبه

مى‌دارد وارد نشود، غرض اين است كه توبه داراى دو فايده است:

اوّل- محو گناهان تا چنان شود كه گويا هيچ گناهى نكرده است.

دوم- رسيدن به درجات تا دوست خدا شود.

محو گناهان نيز درجاتى دارد، برخى در درجه‌اى قرار دارند كه اصل گناه آنها بكلّى محو مى‌شود، و بعضى ديگر تخفيفى براى آنهاست و اين امر بستگى به درجات توبه دارد. استغفار به دل و جبران گناهان با اعمال نيك هر چند از اصرار در گناه فارغ نباشد از اوايل اين درجات است و روى هم خالى از فايده نيست و نبايد گمان كرد كه وجود آن مانند عدم آن است، بلكه اهل شهود و ارباب قلوب به يقين مى‌دانند كه گفتار خداوند متعال كه فرموده است: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ«٣٩» راست است و هيچ ذرّه نيكى از اثر خالى نيست، چنان كه اگر دانه‌اى جو در ترازو اندازى در آن بى‌اثر نخواهد بود و اگر بى اثر باشد لازم مى‌آيد كه دانه دوم نيز مانند اوّل باشد و ترازو با خروارها جو سنگينى نشان ندهد در صورتى كه محال بودن اين امر روشن است، بلكه كفّه حسنات با اندكى كار نيك سنگين مى‌شود، و كفّه كارهاى بد نيز به همين گونه است. بنابر اين بپرهيز از اين كه طاعات خرد را اندك شمارى و به جا نياورى، و اين گناهان را ناچيز بدانى و از آنها پرهيز نكنى، مانند زن كم عقلى كه در رشتن كاهلى كند و بهانه آورد به اين كه در هر ساعت به رشتن بيش از يك تار قادر نيست و از يك تار چه سودى حاصل مى‌شود، و آن در تهيّه لباس چه تأثيرى دارد. در حالى كه اين نادان نمى‌داند كه البسه دنيا تار تار فراهم شده و جهان با همه فراخى و پهناورى اجسامى كه در آن است ذرّه ذرّه گرد آمده است از اين رو زارى و استغفار به قلب حسنه‌اى است كه به هيچ وجه نزد خداوند ضايع نمى‌شود، بلكه مى‌گويم استغفار به زبان نيز حسنه است، زيرا حركت زبان از روى غفلت به استغفار بهتر از حركت زبان در آن ساعت به غيبت كردن از مسلمان و يا به گفتن سخنان پوچ است بلكه بهتر از خاموشى نيز مى‌باشد. فضيلت اين استغفار بر سكوت روشن است و تنها نسبت به عمل دل و عدم توجّه آن نقصان است. به همين سبب يكى از مريدان به شيخ خود ابو عثمان مغربى گفت: در بعضى اوقات زبانم به ذكر و قرآن گويا مى‌شود در حالى كه دلم غافل و بى‌خبر است؟ شيخ پاسخ داد: خدا را شكر كن كه يكى از