منحصر به حركت زبان است و در آن فايده‌اى نيست، ليكن چنانچه تضرّع قلبى و زارى در طلب آمرزش به آن بپيوندد و تضرّع او صادقانه و از روى خلوص نيّت و رغبت باشد اين تضرّع در نفس خود حسنه‌اى است كه شايستگى دارد سيّئه‌اى را دفع كند، و اخبارى كه در فضيلت استغفار وارد شده بر همين مورد حمل شده تا آن جا كه پيامبر خدا (ص) فرموده است: «كسى كه استغفار كند هر چند در روز هفتاد بار بازگردد (بر گناه) اصرار نكرده است»«٣٧» و اين استغفار به قلب است.

توبه و استغفار درجاتى دارد، و اوايل آن هر چند به آخر نرسد نيز داراى فوايدى است. سهل شوشترى گفته است: بنده در هر حال چاره‌اى جز مولاى خود ندارد بهترين حالات او اين است كه در همه چيز به او رجوع كند، اگر گناه كرد بگويد: «خداوندا، بر من پوشيده دار» و هنگامى كه از گناه فراغت يافت بگويد: «اى پروردگار من توبه مرا بپذير»، و پس از توبه بگويد: «خداوندا، عصمت را روزى من گردان» و چون طاعتى به جا آورد بگويد: «خداوندا از من قبول كن». از او درباره استغفار كه گناهان را مى‌زدايد پرسيدند، پاسخ داد: اوّل استغفار استجابت پس از آن زارى و انابه و سپس توبه است، استجابت از اعمال جوارح زارى و انابه از اعمال قلوب، توبه رو آوردن به مولاست به اين كه خلق را ترك گويد، سپس استغفار از تقصيرات خود و ناسپاسيها و ترك شكر، در اين هنگام آمرزيده مى‌شود و در نزد او جاى مى‌گيرد و پس از آن تنهايى را اختيار كند و سپس پايدارى و بعد از آن بيان و پس از آن قرب و بعد معرفت و سپس مناجات و پس از آن خلوص بعد موالات سپس گفتگوى پنهانى و اين خلّت يعنى دوستى است، و اين حالت در دل بنده قرار نمى‌گيرد مگر آنگاه كه علم خوراك، ذكر قوام رضا توشه و توكّل رفيعت او باشد، سپس خداوند به او نظر مى‌كند و او را به سوى عرش بالا مى‌برد و در مقام حاملان عرش جاى مى‌گيرد.

و نيز از او درباره سخن پيامبر خدا (ص) پرسيدند كه فرموده است: «توبه كننده دوست خداست» پاسخ داد: توبه كننده‌اى دوست خداست كه همه آنچه در قول خداوند متعال آمده در او موجود باشد، آن جا كه فرموده است: التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ ...«٣٨»، و گفت: دوست آن است كه در چيزى كه دوستش آن را ناخوش‌

«٣٧» سنن ترمذى ، ج ١٣، ص ٩٦، پيش از اين در كتاب (( الدعوات )) ذكر شده است .

«٣٨» توبه / ١١٢: توبه كنندگان ، عبادت كاران ، سپاس گويان سياحت كنندگان ، ركوع كنندگان ، سجده گزاران آمران به معروف ، نهى كنندگان از منكر و حافظان حدود الهى مى باشند، به چنين مؤ منانى بشارت بده .