تشریح المطالب؛ شرح فارسی بر مکاسب - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٧٠ - آيات قرآنى

تجارت ناشى از تراضى).

تقرير استدلال‌

از دو طريق ميتوان استدلال نمود بر بطلان بيع فضولى:

١- آيه شريفه تصرف مباح و صحيح را منحصر نموده در تجارتى كه در هنگام وقوعش تراضى طرفين باشد پ رواضح است مفهوم حصر دلالت دارد بر اينكه غير تجارت مزبور يا تجارتى كه در هنگام وقوعش تراضى طرفين نيست اكل مال غير و تصرف در آن را تجويز نمى‌كند اگرچه رضايت بعدا به معامله ملحق شود.

٢- آيه شريفه تجارتى كه وصفش ناشى از تراضى است را مبيح قرار داده بديهى است تحديد به وصف دلالت دارد بر اينكه در صورت فقدان وصف اباحه تصرف منتفى است.

بهرصورت بيع فضولى از مستثنا خارج بوده و در مستثنامنه يعنى عدم جواز تصرف داخل مى‌باشد.

نقد مرحوم مصنّف بر استدلال مذكور

مرحوم مصنّف مى‌فرمايند:

استدلال مذكور مخدوش و مورد انتقاد است:

امّا انتقاد به مفهوم حصر:

مى‌گوئيم استثناء در آيه شريفه از قبيل استثناء منقطع بوده و در محلش مقرر است كه اين قسم از استثناء مفيد حصر نيست.

و شاهد ما بر انقطاع استثناء در آيه شريفه ظاهر لفظ و صريح عبارتى است كه جماعتى از مفسرين فرموده و از ايشان نقل شده است چ ه آنكه ضرورى و بديهى است تجارت ناشى از تراضى يعنى مستثناء فردى از تصرف باطل نبوده‌