١٠٢٧.امام كاظم عليه السلام : مردى از اهل قم مردم را به حقّ فرا مى خواند و بر گرد او مردمانى فراهم مى آيند كه چونان پاره هاى آهنند ، توفانها آنها را به لرزه نمى اندازد و از جنگ خسته نمى شوند و بزدلى نمى كنند ، به خدا توكل دارند و فرجام از آنِ پرهيزگاران است .

١٠٢٨.بحار الأنوار : يـكى از شـيعيان : در حـضور امـام صادق عليه السلامنشسته بودم كه اين آيه را تلاوت كرد : «چون از آن دوبار وعده نخستين در رسيد گروهى از بندگان خويش را كه جنگاورانى زورمند بودند بر سرشان فرستاديم . آنها حتّى در درون خانه ها هم كشتار كردند و اين وعده به انجام رسيد» . عرض كرديم : فدايت شويم ، اينان كيانند ؟ سه بار فرمود: به خدا قسم آنان اهل قم هستند.

٦٠

جبر

٣١٦ نادرستى جبر

١٠٢٩.امام على عليه السلام ـ در بيان نادرستى جبرـ : اگر چنين بود آن گاه ثواب و عقاب و امر و نهى و بازداشتن از كارهاى زشت ، بيهوده مى بود و وعده و وعيد از معنا مى افتاد و بدكار ، سرزنش و نيكوكار ، تشويق نمى شد . بلكه نيكوكار به سرزنش سزاوارتر مى بود تا بدكار و بدكار به پاداش و احسان سزامندتر مى شد تا نيكوكار . عقيده جبر ، گفتار بت پرستان و دشمنان خداوند رحمان است .

١٠٣٠.امام صادق عليه السلام : هر چيزى كه بتوانى بنده را به سبب انجام آن سرزنش كنى كار خود اوست و هر آن چيزى كه نتوانى بنده را به سبب آن سرزنش كنى كار خداست . خداوند متعال به بنده اش مى فرمايد : چرا نا فرمانى كردى ؟ چرا نابكارى كردى ؟ چرا شراب خوردى ؟ چرا زنا كردى ؟ پس ، اينها كار بنده است . ولى به او نمى فرمايد : چرا بيمار شدى ؟ چرا قد و قامتت كوتاه شد ؟ چرا سفيد پوست شدى ؟ چرا سياه پوست شدى؟ چون اين امور فعل خداوند متعال است .

١٠٣١.امام كاظم عليه السلام : براى گناهان سه فرض بيشتر وجود ندارد : يا از جانب خدايند ـ كه البته چنين نيست ـ در اين صورت پرودگار را نشايد كه بنده را براى آنچه مرتكب نشده عذاب كند . يا از جانب خدا و بنده ، هر دو ، است ـ كه البته چنين هم نيست ـ در اين صورت سزاوار نيست كه شريك نيرومند به شريك ناتوان ستم روا دارد . يا اين كه از جانب بنده است ـ كه همين طور هم هست ـ در اين صورت اگر خداوند او را ببخشد از روى بزرگوارى و بخشندگى چنين كرده است و اگر كيفرش دهد به سبب گناه و بزهكارى خودش كيفر داده است .

٣١٧ نه جبر و نه تفويض

١٠٣٢.امام باقر و امام صادق عليهماالسلام : خداوند با خلقش مهربانتر از آن است كه آنان را به گناه مجبور كند و سپس به سبب آن عذابشان دهد و خداوند تواناتر از آن است كه چيزى را بخواهد و نشود . راوى مى گويد : از آن دو بزرگوار سؤال شد : مگر ميان جبر و قَدر (اختيار و تفويض) مرتبه سومى وجود دارد ؟ فرمود : آرى ، منزلتى كه فراختر از فضاى ميان زمين و آسمان است .

١٠٣٣.امام صادق عليه السلام ـ در روايت مفضل بن عمر از آن حضرتـ : نه جبر است و نه تفويض بلكه امرى است ميان اين دو . پرسيدم : امر ميان اين دو امر چيست ؟ فرمود: براى مثال مردى را مى بينى كه گناه مى كند و تو او را از آن باز مى دارى امّا او نمى پذيرد و تو به حال خود رهايش مى كنى و او گناه خود را انجام مى دهد . پس ، چون او به نهى تو اعتنايى نكرده و در نتيجه ، به حال خود رهايش كرده اى نبايد گفت كه تو او را به گناه دستور داده اى .

٣١٨ خداوند به نيكيها سزاوارتر است

١٠٣٤.امام رضا عليه السلام : خداوند متعال فرمود : اى زاده آدم ! با خواست من است كه تو مى خواهى و با نعمت من است كه واجباتم را براى من انجام مى دهى و با قدرت من است كه بر نافرمانى و گناه من توانا گشتى . من تو را شنوا و بينا آفريدم . من به نيكيهايت از تو سزاوارترم و تو به بديهايت سزاوارترى تا من .

٣١٩ جبريّه و قدريّه

١٠٣٥.امام صادق عليه السلام : هركس معتقد باشد كه خداوند بندگان خود را بر انجام گناهان مجبور مى كند يا بيش از توانشان به آنان تكليف مى دهد از ذبحش نخوريد ، شهادتش را نپذيريد ، پشت سرش نماز نخوانيد و چيزى از زكات به او ندهيد .

٦١

جبّار

٣٢٠ نكوهش جبّارى و صفت جبّاران

١٠٣٦.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : جبّار حقّ ستيز هر آن كسى است كه از گفتن : لا إله إلاّ اللّه سر برتابد.

١٠٣٧.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : در رستاخيز جبّاران و گردنفرازان به شكل مورچه محشور مى شوند و مردم آنها را لگدمال مى كنند ؛ چون كه نزد خداوند خوار و بى مقدارند .

١٠٣٨.امام على عليه السلام : عمل جبّار منش پاكيزه و بالنده نيست .

١٠٣٩.امام على عليه السلام : با من ، آن گونه كه با جبّاران سخن گفته مى شود ، سخن مگوييد و چنان كه از حاكمان بد خشم پرهيز مى شود از من نپرهيزيد و تصنّعى با من رفتار نكنيد .

١٠٤٠.امام صادق عليه السلام : در روز رستاخيز جبّاران دورترين مردمانند از خداوند عز و جل .

٣٢١ بدفرجامى جبّاران

١٠٤١.امام على عليه السلام : هـر كـه جبّارى كند درهـم شكسته شود .

١٠٤٢.امام على عليه السلام : هر كس جبّارى كند خداوند او را خرد و پست گرداند .

١٠٤٣.امام على عليه السلام : از جبّارى كردن بر بندگان خدا بپرهيز ؛ زيرا خداوند هر جبّار پيشه اى را در هم مى شكند .