«اى كسانى كه ايمان آورده ايد، خدا را اطاعت كنيد و پيامبر و اولياى امر خود را نيز فرمان بريد. پس، هرگاه در امرى اختلاف نظر يافتيد، اگر به خدا و روز واپسين ايمان داريد، آن را به (كتاب) خدا و پيامبر او عرضه بداريد، اين بهتر و نيك فرجامتر است» .

٦٧٧٩.جابر بن عبداللّه انصارى: چون خداوند عز و جل آيه «خدا را اطاعت كنيد و از پيامبر و اولياى امر خود نيز فرمان بريد» را بر پيامبر خود محمّد صلى الله عليه و آله نازل كرد ، عرض كردم : اى رسول خدا ، خدا و رسول او براى ما معلوم است ، امّا اولياى امر كه خداوند اطاعت از آنان را به اطاعت خود وابسته نموده ، چه كسانى هستند ؟. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : اى جابر ، آنان همان جانشينان من و پيشوايان مسلمانان بعد از من هستند . اوّلين آنها على بن ابى طالب است ، سپس حسن ، بعد حسين ...

١٨٨٠ آنچه موجب روى كار آمدن زمامداران نابكار مى شود

«براى او فرشتگانى است كه پى در پى او را به فرمان خدا، از پيش رو و از پشت سرش، پاسدارى مى كنند. در حقيقت، خدا حال قومى را تغيير نمى دهد تا آنان حال خود را تغيير دهند و هرگاه خدا براى قومى آسيبى بخواهد، هيچ برگشتى براى آن نيست و غير از او حمايتگرى براى آنان نخواهد بود» .

٦٧٨٠.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : هـر گونه شما بـاشيد، هـمان گونه بر شمـا حكومت مى شود .

٦٧٨١.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : خداوند عز و جل فرمود: هرگاه از خلق من كسى كه مرا مى شناسد نافرمانيم كند ، از ميان خلق خود كسى را كه مرا نمى شناسد بر او مسلّط گردانم .

٦٧٨٢.امام على عليه السلام ـ در توبيخ ياران خودـ : هان ! سوگند به آن كه جانم در دست اوست ، اين جماعت ، بى گمان بر شما چيره خواهند شد ، نه به خاطر اين كه آنان از شما برحقّ ترند . بلكه بدان سبب كه آنان در حمايت از باطل امير خود مى شتابند و شما در حمايت از حقّ من كُندى مى كنيد .

ر . ك : فساد ، باب ١٤٦٦ ؛ خوبى (٢) ، باب ١٢٧٤ .

١٨٨١ زمامداران دادگر

٦٧٨٣.امام صادق عليه السلام : هر كس زمام امرى از امور مردم را به دست گيرد و عدالت پيشه كند و درِ خانه خود را به روى مردم بگشايد و شرّ نرساند و به امور مردم رسيدگى كند ، بر خداوند عز و جل است كه در روز قيامت او را از ترس و هراس ايمن گرداند و به بهشتش بَرَد .

١٨٨٢ زمامداران ستمگر

٦٧٨٤.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : هر كه زمام كارى از كارهاى مسلمانان را به دست گيرد و به آنان خيانت ورزد ، در آتش است .

٦٧٨٥.امام على عليه السلام : جانور درنده پُرخور بى رحم، بهتر از حكمران ستمگر دژخيم است .

٦٧٨٦.امام على عليه السلام : بدترين حكمرانان ، كسى است كه بيگناه از او بترسد .

٦٧٨٧.امام على عليه السلام: هركه حكومتش ستمگرباشد، دولتش زوال پذيرد.

١٨٨٣ وظيفه حكمران نسبت به خودش

٦٧٨٨.امام على عليه السلام ـ در فرمان استاندارى مصر به مالك اشترـ : در حقيقت ، مردمان نيكوكار و شايسته از طريق سخنانى شناخته مى شوند كه خداوند درباره آنان بر زبان بندگان خويش جارى مى سازد . بنابراين ، بايد دوست داشتنى ترين اندوخته ها در نزد تو ، كردار نيك و شايسته باشد . پس ، بر هوس خويش مسلّط باش و آنچه را كه برايت حلال نيست از نفست دريغ دار ؛ زيرا دريغ داشتن از نفس ، وادار كردن او به پيمودن راه انصاف است در آنچه خوش دارد يا خوش ندارد .

٦٧٨٩.امام على عليه السلام ـ در همان فرمانـ : داد خدا و مردم را از خودت و كسان نزديكت و از رعايايى كه مورد علاقه تو هستند بگير ؛ زيرا اگر چنين نكنى ستم كرده اى .

٦٧٩٠.امام على عليه السلام ـ در همان فرمانـ : بپرهيز از خود پسندى و تكيه كردن به آنچه كه خودپسندى مى آورد و بپرهيز از اين كه شيفته ستايش مردم از خود باشى ؛ زيرا اين خصيصه از مطمئن ترين فرصت هاى شيطان است ، تا نيكى نيكوكاران را بر باد دهد .

١٨٨٤ مهمترين وظايف حكمران در حكومتش

٦٧٩١.امام على عليه السلام ـ به عمر بن خطّابـ : سه چيز است كه اگر آنها را به خاطر سپارى و به كار بندى به چيز ديگرى نياز نخواهى داشت و اگر آنها را فرو گذارى ، هيچ چيز ديگرى سودت نبخشد . عمر گفت : آنها چيست اى ابا الحسن ؟ فرمود : جارى ساختن حدود و كيفرها درباره خويش و بيگانه ، حكم كردن بر اساس كتاب خدا در حال خشنودى و خشم و تقسيم عادلانه (بيت المال) ميان سرخ و سفيد . عمر گفت : به جانم سوگند كه كوتاه و رسا گفتى .

٦٧٩٢.امام على عليه السلام ـ در فرمان استاندارى مصر به مالك اشترـ : دل خود را آكنده از مهر و محبّت و لطف نسبت به مردم گردان و مبادا براى آنان چون جانور درنده اى باشى كه خوردنشان را غنيمت دانى ؛ زيرا كه مردم دو دسته اند : يا برادر دينى تو هستند و يا همنوع تو . در معرض لغزش و خطا قرار دارند و گاه از روى عمد يا خطا دست به گناه و تجاوز مى آلايند . پس همان گونه كه خود دوست دارى خداوند نسبت به تو بخشش و گذشت كند ، تو نيز نسبت به آنان بخشش و گذشت داشته باش ؛ زيرا تو بالادست آنها هستى و فرمانرواى بر تو ، بالا دست تو مى باشد و خداوند بالا دست كسى است كه تو را به امارت گماشته است !.

٦٧٩٣.امام على عليه السلام ـ در همان فـرمانـ : بـايـد ميانه روى در حقّ و گستراندن عدالت و عمل به آنچه كه بيش از هر چيز رضايت مردم را فراهم مى آورد ، محبوبترين كارها در نزد تو باشد ؛ زيرا نارضايى عموم مردم رضايت خواصّ را بى اثر مى سازد و نارضايتى خواص، با رضايت عموم مردم ، بخشوده مى شود . و هيچ يك از افراد ملّت همچون طبقه خواصّ نيست ؛ زيرا اين طبقه در هنگام آسايش بار سنگين ترى بر دوش حكمران هستند و در گرفتارى ها و مشكلات كمتر به او كمك مى كنند ، دادگرى را ناخوش مى دارند ، خواسته ها و توقّعات بيشترى دارند ، اگر به آنها چيزى داده شود ، كمتر قدردانى مى كنند و اگر دريغ شود ديرتر عذر مى پذيرند و در پيشامدهاى ناگوار روزگار ناشكيباترند . ستون دين و جامعه مسلمانان و نيروى هميشه آماده در برابر دشمنان ، در حقيقت همان عموم مردم است . پس بايد گرايش تو به آنان باشد .