«اى داود! ما تو را در زمين خليفه (و جانشين) گردانيديم. پس ميان مردم به حقّ داورى كن و زنهار از هوس پيروى مكن كه تو را از راه خدا به در كند. در حقيقت كسانى كه از راه خدا به در مى روند به (سزاى) آن كه روز حساب را فراموش كرده اند، عذابى سخت خواهند داشت» .

٥٢٧٥.امام على عليه السلام ـ خطاب به شريح قاضىـ : اى شريح ! تو در جايى نشسته اى ، كه جز پيامبرى يا وصىّ پيامبرى و يا شقاوتمندى در آن جا نمى نشيند .

٥٢٧٦.امام صادق عليه السلام : از داورى كردن بپرهيزيد ؛ زيرا (منصب) داورى در حقيقت از آنِ امامى است كه در قضاوت دانا باشد و در ميان مسلمانان به عدالت حكم كند ؛ از آنِ پيغمبر يا وصىّ پيغمبر .

١٥٢٣ داورى بردن پيش طاغوت و حكّام جور

«آيا نديده اى كسانى را كه مى پندارند به آنچه به سوى تو نازل شده و (به) آنچه پيش از تو نازل گرديده، ايمان آورده اند و (با اين همه) مى خواهند داورى ميان خود را به پيش طاغوت ببرند، با آن كه قطعا فرمان يافته اند بدان كفر ورزند» .

«و هر گاه داورى كردى، ميان آنها عادلانه داورى كن كه خداوند دادگران را دوست مى دارد» .

٥٢٧٧.امام صادق عليه السلام ـ درباره دو نفر از اصحابش كه با هم بر سر وام يا اـ : هر كه داورى پيش طاغوت (و حكّام جور) برد و به نفع او حكم صادر كند ، آنچه مى گيرد حرام است ، هر چند حقّ مسلّم او باشد ؛ زيرا به حكم طاغوت گرفته است . حال آن كه خداوند دستور داده است به طاغوت كفر ورزيده شود .

٥٢٧٨.امام صادق عليه السلام : مبادا فردى از شما (شيعيان) از ديگرى نزد حاكم جور شكايت كند . بلكه ببينيد چه كسى از خود شما با احكام و داوريهاى ما آشناست همو را ميان خود داور قرار دهيد ؛ زيرا كه من او را قاضى شما قرار داده ام . پس براى داورى ميان خود ، نزد او رويد .

١٥٢٤ اهمّيت كار قضاوت

٥٢٧٩.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : هر كه كار قضاوت به او واگذار شود ، بدون كارد سر بريده شده است . عرض شد : اى رسول خدا ، منظور از سر بريدن چيست ؟ فرمود : آتش دوزخ .

٥٢٨٠.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : در روز قيامت قاضى دادگـر را مى آورند و چنان حساب سختى از او كشيده مى شود ، كه آرزو مى كند كاش هرگز حتّى درباره يك خرما ميان دو نفر داورى نكرده بود .

٥٢٨١.امام صادق عليه السلام : نواويس (كه جايگاهى است در دوزخ) از گرماى سخت خود به درگاه خداوند عز و جل شكايت كرد . پس خداوند عز و جل خطاب بدان فرمود : ساكت باش ؛ همانا جايگاه قاضيان ، گرمايَش سخت تر از توست !.

١٥٢٥ داوطلب شدن براى قضاوت

٥٢٨٢.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هركه جوياى منصب قضاوت باشدو براى رسيدن به آن متوسّل به اين و آن شود، خداوند او را به خودش واگذارد و هركه مجبور به پذيرفتن آن شود، خداوند فرشته اى بر او فرو فرستد كه استوارش بدارد .

٥٢٨٣.امام على عليه السلام ـ در فرمان استاندارى مصر به مالك اشترـ : براى داورى ميان مردم ، بهترين و برترين فردى را كه به نظرت مى رسد از ميان رعيّت انتخاب كن ؛ كسى كه كارها بر او تنگ نيايد (و از حل اختلافات در نماند) و (ستيزه گرى) طرفين دعوا او را به لجاجت و پافشارى در رأى خويش وا ندارد [١] ، در لغزش فرو نرود و هر گاه حقيقت را شناخت (و به حكم نادرست خود پى برد) ، از بازگشت به حقّ استنكاف نكند و خويشتن را در پرتگاه طمع ننشاند و به فهم سطحى قضايا بسنده نكند و دنبال فهم عميق و دقيق آنها باشد . در موارد شبهه ناك بيش از همه درنگ و احتياط كند و بيش از همه دنبال حجّتها و دلايل باشد و از مراجعه دادخواهان كمتر به ستوه آيد و در كشف حقيقت دعاوى ، از همه شكيباتر باشد و چون حقيقت روشن شد (در صدور حكم) ، از هر كس ديگر بيشتر قاطعيت نشان دهد . كسى باشد كه مدح و ستايش ، او را فريفته و خود بين نسازد و تشويق و تحريك ، او را به سويى متمايل نسازد و البته چنين كسانى اندك شمارند . آن گاه ، خودت به كار قضاوت او بسيار رسيدگى كن .

٥٢٨٤.امام صادق عليه السلام : كسى كه اندكى فقه (مسائل حقوقى و احكام قضايى) مى داند ، هرگز نبايد به كار قضاوت چشم طمع داشته باشد .

١٥٢٦ آداب قضاوت

أ ـ رعايت برابرى ميان طرفين دعوا

٥٢٨٥.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : هر كه به داورى كردن ميان مسلمانان مبتلا شود ، بايد در نگاهها و اشاره كردنها و جاى نشستن و نحوه نشستن خود نسبت به آنها به يكسان رفتار كند .

٥٢٨٦.امام على عليه السلام ـ خطاب به شريحـ : ميان مسلمانان در نگاه كردن و سخن گفتن و نشستنت برابرى را رعايت كن ، تا نزديكانت به جانبدارى (و ستم) تو اميد نبندند و دشمنانت از دادگرى تو ، نوميد نشوند .

ب ـ بالاتر نبردن صدا از صداى خصم

٥٢٨٧.امام على عليه السلام ـ در پاسخ به ابو الاسود دُؤَلى كه پرسيد چرا او راـ : ديدم كه صدايت را از صداى خصم بالاتر مى برى .

ج ـ اظهار خستگى نكردن

٥٢٨٨.امام على عليه السلام ـ خطاب به شريحـ : مبادا در مجلس قضاوت اظهار خستگى و ناراحتى كنى ؛ مجلسى كه خداوند در آن پاداش قرار داده و براى كسى كه به حقّ داورى كند ذخيره خوبى در نظر گرفته است .

د ـ شنيدن سخنان طرفين دعوا

٥٢٨٩.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ـ به على ع��يه السلامـ : هرگاه دو تن براى قضاوت پيش تو آمدند ، به نفع اوّلى حكم مده تا آن كه اظهارات طرف ديگر را نيز بشنوى پس هر گاه چنين كردى (سخنان هر دو طرف را شنيدى) ، حكم برايت روشن مى شود . على عليه السلام فرمود : بعد از اين شفارش ، كار قضاوت براى من بسيار آسان شد . و پيامبر صلى الله عليه و آله براى آن حضرت دعا كرد كه : بار خدايا ! قضاوت را به او بفهمان .

هـ قضاوت نكردن در حال خشم

٥٢٩٠.امام على عليه السلام ـ خطاب به شريحـ : در مجلس قضاوت با كسى در گوشى صحبت مكن و اگر عصبانى شدى ، برخيز و در حال خشم هرگز داورى مكن .

و ـ قضاوت نكردن در حالت خواب آلودگى

٥٢٩١.مستدرك الوسائل : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله از اين كه قاضى در حال خشم يا گرسنگى و يا چُرت زدن قضاوت كند ، نهى فرمود .

[١] يا با سرسختى هر يك از متخاصمين در ادّعاى خود، از رأى درست منحرف نشود؛ يا چنان پرهيبت و صلابت باشد، كه طرفين دعوا ، در محك زدن او براى اين كه ببينند رشوه مى پذيرد يا نه و آيا تطميع و تهديد در او اثر دارد يا نه، به او طمع نداشته باشند.