جنبش اول كه قلم برگرفت‌		حرف نخستين زسخن در گرفت‌
پرده خلوت چو برانداختند		جلوت اول به سخن ساختند
تا سخن آوازه دل در نداد		جانْ تنِ آزاده به گِل درنداد
چون قلم آمدْ شدن آغاز كرد		چشم جهان را به سخن باز كرد
بى‌سخن آوازه عالم نبود		اين همه گفتند و سخن كم نبود
دل لغت عشقْ سخن جانِ ماست‌		ما سخنيم، اين طلل ايوانِ ماست‌
نيست در اين كهنه نو خيزتر		موى شكافى زسخن تيزتر

اوّلِ انديشه، پسينِ شِمار		هم سخن است، اين سخن اين‌جا، بدار
تاجوران، تاجورش خوانده‌اند		وان دگران، آن دگرش خوانده‌اند

****

ملك طبيعت به سخن خورده‌اند		مهر شريعت به سخن كرده‌اند
كان سخن ما و زر خويش داشت‌		هر دو به صراّف سخن پيش داشت‌
كز سخن تازه و زرّ كهُن‌		گوى چه به؟ گفت: سخُن به سخُن‌
پيك سخن ره به سر خويش برد		كس نَبَرد آن‌چه سخن پيش برد
سيم سخن زن كه دِرم خاك اوست‌		زرچه سگ است؟ آهوى فتراك اوست‌
صدرنشين‌تر زسخن نيست كس‌		دولت اين ملك سخن راست بس‌
هر چه نه دل، بى‌خبر است از سخن‌		شرحِ سخن بيشتر است از سخن‌
تا سخن است، از سخن آواز باد		نام نظامى به سخن تازه باد
چون كه نسخته سخنِ سرسرى‌		هست برِ گوهريان گوهرى‌
نكته نگه دار، ببين چون بود		نكته كه سنجيده و موزون بود؟
قافيه سنجان كه سخن بركشند		گنج دو عالم به سخن در كشند
خاصه كليدى كه درِ گنج راست‌		زير زبان مرد سخن سنج راست‌
آن كه ترازوى سخن سخته كرد		بَخْتوران را به سخن بَخْته كرد
بلبل عرشند سخن پروران‌		بازچه مانند به آن ديگران؟

زبان مَظهرِ انسانيّت انسان‌

به راستى، آدميان را نشايد كه اين چنين نعمتِ بزرگ الهى را، مهمل گذارند و به آرايش و پيرايش آن نپردازند. عالمان اخلاق گفته‌اند: بهترين حالتِ بشر آن است، كه بتواند زبان خود را از انواع گناهان نگه دارد. بنابر اين از چنين نعمت بى‌بديل نبايد چشم پوشيد، و آن را مهمل گذاشت. سزاوار نيست كه زبان را هرز بگذاريم و بى‌لگامش وانهيم كه همواره سخنان ياوه و بى‌معنا از آن بيرون ريزد. زبان چه عضو شريف و خوبى است، در صورتى كه متين و منظم و راست باشد. و چه عضو پست و زشتى است در صورتى كه شُل و بيهوده گو و ياوه سرا باشد. اندازه رشد ملت‌ها را، مى‌توان از زبان‌شان فهميد: اگر مردمى هستند اغراق گو، در سخنان مبالغه و افراط مى‌كنند، بيهوده تملّق مى‌گويند و ياوه مى‌سرايند و غالباً به غيبت ديگران و سرزنش اين و آن مشغول‌اند، سوگند فراوان مى‌خورند و قول مى‌دهند و پيمان مى‌بندند و به آسانى مى‌شكنند، مردمى بى‌رشد- كم خرد و سست ايمان‌اند، كه با آن‌ها مى‌شود مانند كودك بازى كرد، و هم‌چون گوى، به اين سو و آن سو، پرتاپ‌شان نمود. اما اگر مردمى هستند سخن به اندازه مى‌گويند- مى‌سنجند و بر زبان مى‌آورند- قول خود را محترم مى‌شمارند- زبان را حربه‌اى براى هتكِ عِرض و آبروى ديگران قرار نمى‌دهند، سوگند نمى‌خورند و بى‌سوگند، دروغ نمى‌گويند، موارد سخنان را تشخيص مى‌دهند و هر سخنى را در جاى خودش مى‌گويند، اين‌ها مردمى شريف و عاقل و محكم و با ايمان‌اند، كه ناچار بايد احترام و حيثيّت‌شان محفوظ باشد.[١]

زبان‌آورى‌

ما حصل اين‌كه، زبان مظهر امتياز انسان و آدميت است، و در ميان همه اعضاى تن، در كنار نعمتِ عقل، از نعمت‌هاى شريف خداوند است. كه بندگانش را بدان نواخته است. و اما زبان آورى و به تعبير امام سجاد (ع)- «انطلاقِ لِسان» خود نواختِ ديگرى است كه خداوند برخى از آدميان چون اولياى الهى را، بدان نوازش داده و پيامبرانش را، در ابلاغ‌

[١] - سخنرانى‌هاى دانشمند و فيلسوف مرحوم راشد، ج ٤، ص ١٠٤