هرگاه كه آدمى بخواهد كارى نيكو و خوش انجام دهد، او را از فقر و نادارى بترساند و از انجام كارهاى نيكو، بازدارد. و گفته‌اند: آن لطف و مهر الهى كه شاملِ حال انسان مى‌شود و دل او را براى پذيرش الهام فرشتگان آماده مى‌سازد، «توفيق» است. و آن قهر و خشمِ خداوندى كه وجود آدمى را فرا مى‌گيرد و دلش را براى پذيرش وسوسه‌هاى شيطان آماده مى‌كند، گمراهى و «خذلان» است. بنابراين، «الهام» در برابر «وسواس» است و «مَلَك» در برابر «شيطان» و «توفيق» در برابر «خذلان»؛ چرا كه هر چه در جهان است، جز خداوند يكتاى يگانه، جفت و زوج است: وَمِن كُلِّ شَيْ‌ءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ.[١] و از هر چيز دو جفت آفريديم؛ باشد كه پند گيريد. و پيامبر گرامى ٦ فرمود:

فِى الْقَلْبِ لَمَّتانِ؛ لَمّةٌ مِنَ الْمَلَكِ ايعادٌ بِالْخَيْرِ وَ تَصْدِيقٌ بِالْحَقِ، فَمَنَ وَجَدَ ذلِكَ فَلْيَعْلَمْ انَّه مِنَ اللَّهِ فَلْيَحْمِدِاللَّهَ، وَلَمَّهٌ مِنَ الْعُدّوِ ايعادٌ بِالَّشّرِ وَ تَكْذِيبٌ بِالْحَقِّ، وَ نَهىٌ عَنِ الْخَيْرِ، فَمَنْ وَجَدَ ذلِكَ فَلْيَتَعوَّذْ بِاللَّهِ مِنَ الّشَيْطانِ ثُمَّ تَلا «الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُم بِالْفَحْشَاءِ».[٢]

در دل آدمى دو نوع انديشه است: يك، انديشه‌اى كه او را به خير و نيكى نويد مى‌دهد و به حق (كار درست) وا مى‌دارد و هر كس چنين انديشه‌اى در خود يافت بداند كه از سوى خداوند است و خداوند را سپاس بگذارد. دو، انديشه‌اى كه وى را به بدى وعده مى‌دهد و از حق باز مى‌دارد و هر كس چنين انديشه‌اى در خود يافت بايد از شيطان به خداوند پناه ببرد. آن‌گاه اين آيه را تلاوت فرمود: «شيطان شما را از تنگدستى مى‌هراساند و به كار زشت وا مى‌دارد».[٣]

و از آنجا كه دل آدمى همواره در ميان اين دو نيروىِ متضّاد: در كِشاكِش است پيامبر گرامى ٦ فرمود:

قَلْبُ الْمُؤمِنْ بَيْنَ أَصْبَعَيْنِ مِنْ اصابِعِ الّرَحْمنِ.[٤] دلِ مومن ميان دو انگشت‌

[١] - ذاريات، آيه ٤٩

[٢] - محجة البيضاء، ج ٥، ص ٤٩

[٣] - بقره، آيه ٢٦٨

[٤] - محجة البيضاء، ج ٥، ص ٤٩