مى‌شود، يا آينه‌اى كه صورت‌هاى گوناگون به دنبال يكديگر در آن انعكاس مى‌يابد، يا استخرى كه از جوى‌هاى مختلف آب بدان سرازير است. روشن است كه حقيقت آدمى و مركز وجود وى و منبع همه اعمال و آثارى كه از وى سر مى‌زند، دِل (قلبِ) اوست و چون دل همواره در گردش است و از حالى به حالى ديگر منتقل مى‌شود، از آدمى كارهاى گوناگون؛ از نيك و بد سر مى‌زند. و امّا حالاتى كه دل زير تأثير آن‌ها واقع مى‌شود؛ يا از بيرون وجود اوست، مانند آن چه به چشم مى‌بيند و آن‌چه با گوش مى‌شنود و در دلش تأثير مى‌گذارد، و يا از بيرون وجود اوست، مانند آن گاه كه بر اثر مصرفِ غذاهاى رنگارنگ و نوشيدنِ شربت‌هاى گوناگون، شهوت به هيجان آمده و دل را مى‌آشوبد. و با قطع نظر از اين‌ها، خيالاتى كه همواره در دل آدمى است و به سانِ حلقه‌هاى زنجير به هم پيوسته است و او را از خيالى به خيالى و دلش را از حالى به حالى منتقل مى‌كند؛ بدين معنا كه دلِ آدمى كه مركز وجود او و فرمانرواى همه نيروهاى موجودِ اوست به طور دايم در تحوّل و انقلاب است. پيدايش همين خيالات و خاطره‌هاى درونى است، كه دل را مى‌آشوبد و در آن ميل و شوق و اراده مى‌آفريند، تا تن آدمى را به حركت وادارد و كارهاى نيك يا بد انجام دهد. بر اين اساس، گفته‌اند: خاطره‌هايى كه در دل پديد مى‌شود دوگونه است، گونه نخست: خاطره‌هايى كه آدمى را به كارهاى خوب و پسنديده وا مى‌دارد؛ يعنى به كارهايى كه در نهايت مفيد و سودآور است، و آن‌ها را، «الهام» گويند. گونه ديگر، خاطره‌هايى كه انسان را به كارهاى بد و ناپسند وا مى‌دارد؛ يعنى كارهايى كه در نهايت به زيان آدمى است، و آن‌ها را «وسواس» نامند. و چون هيچ چيز در جهان بدون سبب و علت نيست، پس خاطره‌هايى كه در دل پديد مى‌شود، سبب و علت دارد. آن چه سبب پيدايش خاطره‌هاى نيكوست «مَلَك» يا فرشته، و آن چه سبب پيدايش خاطره‌هاى بد مى‌گردد «شيطان» يا ديو، ناميده‌اند. بر اين اساس فرشته همان آفريده‌اى است كه خدا آن را آفريده و كارش آن است كه خير و نيكى را به آدمى برساند و به او علم و آگاهى افاضه كند و حقيقت را برايش روشن و آشكار سازد، و او را به انجام كارهاى نيكو وادارد، و نويدهاى نيكو و خوش بدهد. و شيطان يا ديو، همان آفريده‌اى است كه او را نيز خداوند آفريده است و كارش، در اين جهان اين است كه آدمى را به كارهاى بد، وادارد و بيم دهد و