اسرار خاموشان (شرح صحيفه سجاديه) - خلجي، محمد تقي - الصفحة ٣٩٢ - تويى وهاب مال و جز تو واهب
قَطَعَ قَطْعاً وَ قَطِيعَةً، رَحِمَهُ: پيوند خويش را با او بُريد، با او قطع رحم كرد. قَطَعَ قَطِيعَةً الصَّديقَ: رشته دوستى را بريد، از دوستش دورى گزيد.
الصِّلَةُ: مصدر وَصَلَ، بخشش، احسان، پيشكش، جايزه كه غالباً به شاعران دهند. ضِدّ قطيعة است. و صله رَحِم، كنايه از احسان به نزديكان است.
آن چه امام سجاد (ع) در اين فراز از نيايش آورده است، طرح انديشهاى عميق در قلمروِ توحيدِ خداوند؛ يعنى توحيدِ افعالى است. توحيد افعالى، درك و شناخت اين حقيقت است كه جهان، با همه نظامات و سنّتها و علّتها و معلولها، سبب و مسبَّبها، كار خداوند و ناشى از اراده قاهرِ اوست. همه اينها، با اعتراف به پيوند «عليّت» و «معلوليّت» در ميانِشان، معلولِ خداوند و آفريده اوست، و رشته عليّت، در نهايت، به خداى تعالى منتهى مىگردد. و انسان كه يكى از آفريدههاى اوست و داراى افعالى از قبيل خوردن و آشاميدن و ... است، مانند همه آفريدهها، با اين كه علّت و مؤثر در كار خود و بالاتر از اينها، مؤثّر در سرنوشت خويش است، امّا به هيچ وجه موجودى «مُفَوَّضْ/ به خود وانهاده شده» نيست. بِحَوْلِ اللَّهِ وَ قُوَّتِهِ اقُومُ وَ اقْعُدُ. به تعبير ديگر، خداوند «قيّوم/ به پادارنده» همه هستى است؛ يعنى آفريدهها، حتّا انسان، كه آفريدهاى برتر است، در مقام تأثير و عليّت، در ذات خود، هيچگونه استقلالى ندارند و همه قائم و پايدار به او، وابسته به او هستند. و اعتقاد به تفويض و وانهادگىِ يك موجود- خواه انسان، خواه غيرانسان- مستلزم اعتقاد به شريك بودنِ آن موجود با خداوند، در استقلال و در فاعليّت است، كه استقلال در فاعليّت مستلزم استقلال در ذات، و اين منافى با توحيد ذاتى است، چه رسد به توحيد افعالى. حاصلْ آن كه، خداوند همچنان در ساحتِ «ذات» يكتاى يگانه است و شريك ندارد، و در ساحتهاى ديگر نيز، از جمله در فاعليّتِ در تأثير، يگانه بىشريك است:
قُلْ مَن رَّبُّ السَّموَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ قُلْ أَفَاتَّخَذْتُم مِن دُونِهِ أَوْلِيَاءَ لَا يَمْلِكُونَ لأَنْفُسِهِم نَفْعاً ولَا ضَرّاً قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ أَمْ جَعَلُوا للَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ.[١] بگو: پروردگار آسمانها
[١] - رعد، آيه ١٦