گرفتارى‌هاى بزرگى كه ما ديديم، پيش از آن كه رخ دهد در كتاب (لوح محفوظ) ثبت بوده است و (اين بر خداوند آسان است تا اين كه به خاطر آنچه از دست داده‌ايد، تأسّف مخوريد و به خاطر آنچه به دست مى‌آوريد، سرمست نشويد، و خداوند، هيچ متكبّر فخرفروشى را دوست ندارد).

وقتى مسلمانان صدر اسلام دچار بحران مى‌شدند، منافقان، شاد و خوش‌حال به آنان طعنه مى‌زدند. خداوند متعال براى تسكين، آنان را به مسئله تقدير الهى متوجّه مى‌كند و خطاب به پيامبر اكرم (ص) مى‌فرمايد:

(إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ وَ يَتَوَلَّوْا وَ هُمْ فَرِحُونَ* قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلَّا ما كَتَبَ اللَّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ.[٨٠٦] هر گاه نيكى به تو رسد، آنها را ناراحت مى‌كند و اگر مصيبتى به تو رسد، مى‌گويند: «ما تصميم خود را از پيش گرفته‌ايم». و باز مى‌گردند در حالى كه خوش‌حال اند!* بگو: «هيچ حادثه‌اى براى ما رخ نمى‌دهد، مگر آنچه خداوند براى ما نوشته و مقرّر داشته است. او [سرپرست و] مولاى ماست و مؤمنان بايد تنها بر خدا توكّل كنند!»).

منظور از «حسنة» و «مصيبة» به قرينه سياق، آثار نيك و خسارت‌هايى است كه جنگ به بار مى‌آورد، از قبيل: پيروزى، غنيمت‌هاى مالى و اسيران از يك طرف، و كشته شدن و زخم برداشتن و شكست از طرف ديگر.

عبارت (يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ‌)، كنايه است از اين كه ما پيش از اين، خود را از اين گرفتارى‌ها بر حذر داشتيم. تعبير به «أخذ» به اين عنايت است كه گويا اختيار امرشان نخست از دستشان بيرون بوده و بعداً آن را به دست گرفته و بر آن مسلّط شده‌اند، و از دست نداده و نگذاشته‌اند كه فاسد تباه گردد. بنا بر اين، معناى آيه اين مى‌شود كه: اين منافقان، بدخواه تو اند، اگر غنيمت به دست آورى و پيروز شوى، ناراحت مى‌شوند، و اگر كشته و يا زخمى شوى و يا به هر گرفتارى ديگرى دچار شوى، مى‌گويند ما قبلًا خود را از اين گرفتارى‌ها بر حذر داشتيم، و آن گاه با خوش‌حالى از تو روى مى‌گردانند.

خداى تعالى از اين گفتار اينها در دو آيه (قُلْ لَنْ يُصِيبَنا ...) و (قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا ...) دو جواب به ايشان داده است كه جواب نخست، به بحث ما مربوط مى‌شود.

(قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلَّا ما كَتَبَ اللَّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ‌). حاصل اين جواب، اين است كه: ولايت و اختيار امور ما تنها و تنها به دست خداست- اين انحصار، از جمله‌ (هو مولانا)

[٨٠٦]. سورة توبه، آية ٥٠- ٥١.