مفهوم آيه اين است كه: چون مختصر ضررى از قبيل: مرض، فقر و شدّت، به انسان‌ها برسد، پروردگارشان را مى‌خوانند، در حالى كه به سوى او- كه همان خداى سبحان است- بازگشت مى‌كنند، و چون خداى متعال، مختصر رحمتى به ايشان بچشاند، ناگهان جمعى از اين مردم به پروردگارشان- كه ديروز او را مى‌خواندند، و به ربوبيتش اعتراف مى‌كردند- شرك مى‌ورزند و شريك‌ها برايش مى‌تراشند. خلاصه اين كه مى‌خواهد بفرمايد: انسان، طبيعتاً كفرانگر نعمت‌هاست، هر چند كه در هنگام گرفتارى، به نعمت و ولى‌نعمت، اقرار داشته باشد.[٥٧٢]

در آيه‌اى ديگر، علاوه بر شرك، به نسيان نيز به عنوان حالت افراد در خوشايند، تصريح شده است:

(وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعا رَبَّهُ مُنِيباً إِلَيْهِ ثُمَّ إِذا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِيَ ما كانَ يَدْعُوا إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ وَ جَعَلَ لِلَّهِ أَنْداداً لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ.[٥٧٣] و چون به انسانْ آسيبى رسد، پروردگارش را- در حالى كه به سوى او بازگشت‌كننده است- مى‌خواند. سپس چون او را از جانب خود نعمتى عطا كند، آن [مصيبتى‌] را كه در رفعِ آن پيش‌تر به درگاه او دعا مى‌كرد، فراموش مى‌نمايد و براى خدا همتايانى قرار مى‌دهد تا [خود و ديگران را] از راه او گم‌راه گرداند. بگو: «به كفرت اندكى برخوردار شو كه تو از اهل آتشى»).

بعد از آن كه در آيه پيشين، سخن از كفرانگران نعمت بود و در آن فرمود: خداى سبحان با اين كه بى‌نياز از مردم است، مع ذلك اين عمل را براى آنان نمى‌پسندد، اينك در اين آيه، تنبّه مى‌دهد به اين كه انسان، طبعاً كفرانْ‌پيشه است، با اين كه او بالفطره، پروردگار خود را مى‌شناسد و در هنگام بيچارگى و اضطرار- كه دستش از همه جا كوتاه مى‌شود-، بى‌درنگ رو به سوى او مى‌كند و از او نجات مى‌طلبد هم چنان كه خود او فرموده: (وَ كانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً)[٥٧٤] و نيز فرموده: (إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ).[٥٧٥]

بنا بر اين، معناى آيه چنين مى‌شود كه: وقتى شدّت و يا مرض يا قحطى و ... به انسان مى‌رسد، پروردگار خود را در حالى كه اعتراف به ربوبيتش دارد مى‌خواند، و به سوى او برمى‌گردد، و از

ماسواى او اعراض مى‌كند. از او مى‌خواهد كه گرفتارى‌اش را برطرف سازد و چون خداى سبحان، گرفتارى‌اش را برطرف كرد و نعمتى از ناحيه خود به او داد، سرگرم و مستغرق در آن نعمت‌

[٥٧٢]. ترجمه تفسير الميزان، ج ١٦، ص ٢٧٤.

[٥٧٣]. سوره زمر، آيه ٨.

[٥٧٤]. انسان، همواره كفرانْ‌پيشه است( سوره اسرا، آيه ٦٧).

[٥٧٥]. به درستى، انسان، ستمگر و كفرانْ‌پيشه است( سوره ابراهيم، آيه ٣٤).